Chuyển từ 'bảo tồn tĩnh' sang 'bảo tồn động' để tạo đột phá cho công nghiệp văn hóa

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh điều hành phiên họp sáng 22-4. Ảnh: quochoi.vn

Bảo tồn di sản và phát triển công nghiệp văn hóa

Phát biểu tại hội trường, đại biểu Trần Thị Vân (Đoàn Bắc Ninh) cho rằng, dự thảo Nghị quyết đã thể hiện sự quan tâm tới hai trụ cột là bảo tồn di sản và phát triển công nghiệp văn hóa. Cách tiếp cận này vừa góp phần giữ gìn bản sắc dân tộc trong quá trình hội nhập, vừa xác định công nghiệp văn hóa là ngành kinh tế tiềm năng cần được thúc đẩy.

Tuy nhiên, theo đại biểu, trong khi nhu cầu tiếp cận văn hóa ngày càng đa dạng, mang tính thị trường cao thì công tác bảo tồn chủ yếu vẫn theo hướng “bảo tồn tĩnh”, tập trung vào lưu giữ, phục dựng và bảo vệ nguyên trạng di sản.

Đại biểu Trần Thị Vân (Đoàn Bắc Ninh) phát biểu thảo luận. Ảnh: quochoi.vn

Dẫn chứng từ thực tiễn như bộ phim Mưa Đỏ hay MV Bắc Bling…, đại biểu cho biết nhiều sản phẩm văn hóa, sáng tạo thời gian qua đã khai thác hiệu quả chất liệu truyền thống và đạt được thành công đáng kể trên thị trường. Vì vậy, chính sách chuyển đổi số tại Điều 10 cần được xác định là trụ cột trung tâm, trong đó ưu tiên số hóa di sản, xây dựng nền tảng số quốc gia để phân phối nội dung văn hóa, phát triển tài sản trí tuệ số và bảo vệ bản quyền trên môi trường số.

Cùng với đó, các chính sách ưu đãi tài chính, thuế tại Điều 4 cần mạnh mẽ hơn. Bên cạnh thuế suất ưu đãi 5%, cần áp dụng mức thuế thu nhập doanh nghiệp cạnh tranh, có chính sách miễn, giảm dài hạn cho các ngành công nghiệp văn hóa trọng điểm...

Đặc biệt, dự thảo Nghị quyết nên bổ sung cơ chế thử nghiệm chính sách; xây dựng bộ chỉ số đánh giá phát triển văn hóa quốc gia; gắn với trách nhiệm người đứng đầu và tăng quyền chủ động cho địa phương trong ban hành chính sách đặc thù.

Đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn Vĩnh Long) phát biểu thảo luận. Ảnh: quochoi.vn

Đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn Vĩnh Long) cũng đánh giá cao việc chuyển từ tư duy “bảo tồn tĩnh” sang “bảo tồn động”, gắn di sản với đời sống cộng đồng và phát triển địa phương. Tuy nhiên, để tránh dàn trải nguồn lực, cần xác lập tiêu chí rõ ràng đối với các giá trị văn hóa có nguy cơ mai một, làm cơ sở ưu tiên đầu tư.

Đại biểu nhấn mạnh vai trò của công nghệ số trong bảo tồn di sản, đặc biệt với những giá trị có nguy cơ biến mất. Việc số hóa bằng công nghệ 3D, thực tế ảo không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà còn mang tính chiến lược, góp phần lưu giữ ký ức văn hóa và mở rộng khả năng tiếp cận cho công chúng, nhất là giới trẻ.

Đối với nghệ thuật truyền thống, đại biểu cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay không phải là kinh phí, mà là thiếu lớp khán giả kế cận. Vì vậy, cần chú trọng phát triển công chúng thông qua các chương trình giáo dục văn hóa, đưa nghệ thuật truyền thống vào trường học, tăng cường không gian trải nghiệm để nuôi dưỡng thị hiếu và tạo sức sống bền vững cho các loại hình nghệ thuật dân tộc.

Chuyển tư duy từ “làm văn hóa” sang “phát triển công nghiệp văn hóa”

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu (Đoàn thành phố Huế) phát biểu thảo luận. Ảnh: quochoi.vn

Góp ý vào quy định về cụm công nghiệp sáng tạo văn hóa tại Điều 4, đại biểu Nguyễn Thị Sửu (Đoàn thành phố Huế) đánh giá dự thảo đã thể hiện bước chuyển từ “làm văn hóa” sang “phát triển công nghiệp văn hóa”. Tuy nhiên, các quy định hiện mới dừng ở định hướng, chưa đủ cụ thể để hình thành một ngành kinh tế văn hóa đúng nghĩa.

Từ thực tiễn triển khai tại một số địa phương, đại biểu cho rằng nhiều mô hình bước đầu hình thành nhưng còn thiếu bản sắc rõ nét, còn phụ thuộc vào công nghệ và nội dung ngoại nhập. Nếu không có chính sách đủ mạnh, nguy cơ hình thành các “khu sáng tạo” nhưng không tạo ra giá trị văn hóa Việt Nam là hiện hữu.

Vì vậy, đại biểu đề xuất cần định nghĩa rõ và lượng hóa tiêu chí đối với cụm công nghiệp sáng tạo văn hóa, như tỷ lệ doanh nghiệp văn hóa, tỷ lệ sản phẩm mang yếu tố văn hóa Việt, yêu cầu về nghiên cứu, đào tạo và đổi mới sáng tạo.

Đại biểu kiến nghị cơ quan soạn thảo xây dựng bộ tiêu chí đánh giá “tính Việt Nam” trong sáng tạo, bao gồm mức độ khai thác chất liệu văn hóa dân tộc, khả năng chuyển hóa thành sản phẩm mới và mức độ lan tỏa, xây dựng thương hiệu quốc gia.

Đại biểu Hoàng Ngọc Định (Đoàn Tuyên Quang) phát biểu thảo luận. Ảnh: quochoi.vn

Một nội dung nữa được đại biểu Hoàng Ngọc Định (Đoàn Tuyên Quang) đề cập là hệ thống thiết chế văn hóa hiện nay không thiếu, nhưng thiếu cơ chế để vận hành hiệu quả.

Theo đại biểu, nhiều thiết chế đã được đầu tư bài bản nhưng hoạt động còn hình thức, thiếu nội dung sinh hoạt và chưa trở thành không gian thực hành văn hóa trong cộng đồng. Văn hóa vì vậy tồn tại như một dạng “trưng bày”, thay vì sống trong đời sống thường nhật thông qua con người và các hoạt động cộng đồng.

Từ thực tiễn này, đại biểu đề xuất chuyển từ tư duy “bảo tồn thụ động” sang “bảo tồn thông qua khai thác giá trị”, gắn văn hóa với du lịch cộng đồng và dịch vụ để tạo sinh kế. Khi người dân có thu nhập trực tiếp từ văn hóa, họ mới có động lực gìn giữ và phát huy.

Đại biểu kiến nghị hoàn thiện quy định theo hướng ưu tiên bảo tồn ngôn ngữ, chữ viết của các dân tộc thiểu số. Đồng thời, thiết lập cơ chế hỗ trợ nghệ nhân và truyền dạy tại cộng đồng; làm rõ cơ chế vận hành thiết chế văn hóa cơ sở; gắn kết chính sách văn hóa với phát triển du lịch và kinh tế địa phương.

Đại biểu Trần Thị Diệu Thúy (Đoàn thành phố Hồ Chí Minh) phát biểu thảo luận. Ảnh: Quochoi.vn

Về việc hoàn thiện mô hình thiết chế văn hóa cơ sở, đại biểu Trần Thị Diệu Thúy (Đoàn thành phố Hồ Chí Minh) cho biết, thành phố đã thành lập 168 trung tâm cung ứng dịch vụ công tương ứng với 168 xã, phường, song phần lớn chưa được bố trí đầy đủ cơ sở vật chất, chưa bảo đảm nguồn lực tài chính và thiếu thiết chế văn hóa đồng bộ. Cơ sở vật chất còn phân tán, nhiều nơi xuống cấp; nhân sự chủ yếu làm công tác hành chính, thiếu cán bộ chuyên môn văn hóa, thể thao.

Đại biểu nhấn mạnh, điều này ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa. Từ thực tiễn trên, đại biểu đề xuất bổ sung quy định thành lập đơn vị sự nghiệp đa chức năng thay thế các thiết chế đã giải thể, không tính vào số lượng đơn vị sự nghiệp theo quy định. Đồng thời, cần thiết kế mô hình quản trị mới, bảo đảm tự chủ tài chính, tổ chức bộ máy linh hoạt theo mô hình trung tâm chính, vệ tinh.

Đình Hiệp