Chuyên gia phân tích nguyên nhân gây mưa lũ phức tạp ở miền Bắc

Vì sao mưa lớn phức tạp vùng núi phía Bắc?

TS Nguyễn Ngọc Huy, chuyên gia về biến đổi khí hậu và cảnh báo thiên tai cho biết, hôm qua (17/7), các tỉnh phía Tây Bắc đã xảy ra một đợt mưa rất lớn với cường suất cao. Các địa phương có lượng mưa lớn gồm Lai Châu, Sơn La, Điện Biên, và Lào Cai.

Trong đó, theo ghi nhận từ Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc Gia, các trạm Pắc Ta có lượng mưa lên đến 583mm, Nậm Hăn 380mm, Pa Vệ Sủ 355mm và Hua Bum 284mm. Từ mạng lưới đo mưa Vrain ghi nhận lượng mưa 392mm /ngày ở Chế Tạo, Lào Cai.

Lai Châu là địa phương thiệt hại nặng nề nhất do mưa lũ.

"Đây là lượng mưa quá lớn so với khả năng chịu tải của hạ tầng khu vực miền núi phía Bắc, kết hợp có mưa từ nhiều ngày trước làm nền đất núi đồi ngậm no nước và trực chờ sạt lở, lũ quét và lũ ống. Lượng mưa lớn đã gây ra lũ quét ở địa bàn xã Mường Than, Lai Châu", TS Nguyễn Ngọc Huy nhận định.

Kịch bản mưa từ mô hình ECMWF của Châu Âu và ảnh vệ tinh Himawari 8 cho thấy sự tồn tại của dải hội tụ Mei-yu, là một dạng hội tụ do không khí lạnh phía Bắc và Tây Bắc Bắc Trung Quốc tràn về gặp không khí nóng ẩm từ biển Đông đi theo hướng Đông Nam vào lục địa. Dải hội tụ này như 1 "dòng sông khí quyển" gây mưa rất lớn trên một dải dài từ phía Bắc Lào sang Hàn Quốc, và đi qua khu vực miền núi phía Bắc của Việt Nam. Trước đó, dải hội tụ này đã gây mưa lụt rất lớn ở Trung Quốc trong những tuần cuối tháng 6 và đầu tháng 7. Giai đoạn này nó dịch chuyển dần về phía Nam sang Việt Nam.

Dải hội tụ này được dự báo sẽ duy trì cho tới ngày 23/7 và sẽ tiếp tục gây mưa lớn trên địa bàn các tỉnh Điện Biên, Lai Châu, Sơn La, Lào Cai. Khu vực Hà Giang, Tuyên Quang, Yên Bái cũng sẽ có mưa lớn cục bộ.

Lượng mưa phổ biến ở các tỉnh phía Tây Bắc. Hình thái mưa theo từng cụm lớn với lượng mưa có thể lên đến 150mm/ngày, có nơi cục bộ vượt 300mm. Mưa xảy ra chủ yếu về đêm và sáng.

"Chuyên gia nhấn mạnh, trong bối cảnh đất đồi núi đã ngậm no nước nên các trận mưa cường suất cao rất dễ gây ra sạt lở. Từ các điểm sạt lở sẽ kích hoạt các nguy cơ lũ quét và lũ ống.

Bà con ở các vùng có sông suối, taluy âm và taluy dương dốc cần lưu ý lượng mưa. Nếu thấy mưa lớn cường suất cao dồn dập thì phải nhận định khu vực mình ở có ở vùng nguy cơ hay không để có phương án chủ động sơ tán, báo chính quyền địa phương về các nguy cơ về dòng chảy và vết nứt trên đồi, núi.

Khách du lịch từ các tỉnh, thành phố khác lên phía Bắc nếu không quen địa hình thì cần tham khảo dự báo, cảnh báo từ Khí tượng Thủy văn Quốc Gia và chính quyền địa phương trước khi di chuyển trên các tuyến đường phía Tây Bắc.

Nguyên nhân lũ quét kinh hoàng ở Mường Than (Lai Châu)

GS Đỗ Minh Đức, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết, đây là hiện tượng đa thiên tai hay tai biến phức hợp (cascading hazards). Trước hết là mưa cực đoan trong thời gian ngắn đã diễn ra nhiều đợt trong thời gian quan. Điều kiện địa hình, địa chất bất lợi dẫn đến sạt lở đã diễn ra nhiều lần trước, có thể là từ những đợt mưa lớn cuối tháng 6. Khi lượng vật chất đất, đá, cây cối ngã đổ,... tích lũy ở lòng các suối, dòng chảy đủ lớn, thì lượng mưa lớn trong thời gian ngắn ngày 17/7 là yếu kích hoạt gây ra lũ quét, lũ bùn đá ở khu vực xã Mường Than, tỉnh Lai Châu.

Bản đồ sạt lở ở Mường Than (Lai Châu).

Sở Nông nghiệp và Môi trường Lai Châu cho biết, mưa lớn kéo dài từ ngày 15 đến sáng 18/7 đã gây lũ quét, sạt lở đất nghiêm trọng trên địa bàn tỉnh Lai Châu, khiến 4 người thiệt mạng, 4 người mất tích, 8 người bị thương. Hàng chục ngôi nhà bị sập, nhiều tuyến giao thông huyết mạch bị chia cắt, tổng thiệt hại ước khoảng 190 tỷ đồng.

Theo báo cáo nhanh của UBND tỉnh Lai Châu, đến 9h ngày 18/7, nhiều địa phương tiếp tục ghi nhận mưa vừa, mưa to đến rất to. Một số nơi có lượng mưa trên 180 mm như Ka Lăng 2 (197,2 mm), Mường Tè (181,6 mm), Phúc Than (181,4 mm). Mưa kéo dài khiến nước các sông, suối duy trì ở mức cao, làm gia tăng nguy cơ lũ quét, sạt lở đất tại nhiều khu vực miền núi.

Thiên tai đã khiến 4 người tử vong, gồm 3 người ở xã Mường Than và 1 người ở xã Than Uyên; 4 người khác ở bản Chít, xã Mường Than vẫn đang mất tích. Ngoài ra, có 8 người bị thương, trong đó xã Mường Than có 7 người và xã Pa Ủ có 1 người.

Về nhà ở, xã Mường Than là địa phương chịu thiệt hại nặng nề nhất với 14 căn nhà bị lũ quét cuốn sập hoàn toàn, 15 căn hư hỏng, 17 hộ nằm trong vùng có nguy cơ sạt lở. Nhiều địa phương khác như Than Uyên, Pa Ủ, Nậm Cuổi, Pắc Ta, Lê Lợi, Nậm Tăm và Pu Sam Cáp cũng ghi nhận hàng chục ngôi nhà bị sạt lở, ngập nước hoặc buộc phải di dời khẩn cấp.

Lực lượng cứu hộ đưa người khu vực lũ quét ở Lai Châu đến nơi an toàn.

Mưa lũ gây thiệt hại lớn đối với sản xuất nông nghiệp. Riêng xã Than Uyên có hơn 82,6 ha lúa bị ngập úng, sạt lở và vùi lấp; xã Pắc Ta có 10 ha lúa bị thiệt hại; xã Nậm Cuổi có 9 ha ruộng bị ảnh hưởng. Đặc biệt, tại xã Mường Than, lũ quét gây thiệt hại khoảng 300 ha lúa, hoa màu và diện tích nuôi thủy sản. Nhiều ao cá bị cuốn trôi, gia súc, gia cầm chết hoặc thất lạc.

Hệ thống hạ tầng giao thông cũng bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Quốc lộ 4H, Quốc lộ 12, Quốc lộ 32, Quốc lộ 279 cùng nhiều tuyến tỉnh lộ xảy ra hàng chục điểm sạt lở, ách tắc. Đáng chú ý, tại Km76+250 trên Quốc lộ 12, đoạn qua xã Lê Lợi, mặt đường bị sạt lở mất khoảng 30 m. Nhiều tuyến đường liên xã, liên bản bị chia cắt, hàng chục cột điện bị đổ, một số công trình thủy lợi hư hỏng.

UBND tỉnh Lai Châu ước tính tổng thiệt hại do đợt thiên tai khoảng 190 tỷ đồng, trong đó riêng xã Mường Than thiệt hại khoảng 120 tỷ đồng.

Tô Hội