Chuyên gia Nguyễn Quang Bình: Ðây là thời điểm để nhìn lại sự phát triển của ngành cà phê

Chuyên gia Nguyễn Quang Bình.

Theo chuyên gia phân tích thị trường cà phê NGUYỄN QUANG BÌNH, xây dựng chuỗi liên kết và chế biến sản phẩm giàu bản sắc của Việt Nam là giải pháp hiệu quả để nâng cao giá trị cà phê Việt trên thị trường quốc tế.

Chế biến sâu để giữ vị thế của cà phê Việt

* Việt Nam đang đứng ở đâu trên bản đồ cà phê thế giới, thưa ông?

- Việt Nam hiện giữ vị thế đặc biệt quan trọng trên bản đồ cà phê thế giới. Trong nhiều năm liên tiếp, Việt Nam là quốc gia xuất khẩu cà phê lớn thứ 2 thế giới, chỉ sau Brazil, đồng thời đứng đầu về sản lượng và xuất khẩu cà phê Robusta. Với điều kiện tự nhiên thuận lợi, đặc biệt là vùng Tây Nguyên có đất bazan màu mỡ và khí hậu phù hợp, ngành cà phê Việt Nam đã phát triển mạnh, trở thành một trong những ngành hàng nông sản xuất khẩu chủ lực.

Hiện nay, các doanh nghiệp lớn đang xây dựng thương hiệu cho cà phê Robusta trên thị trường thế giới để khẳng định vị thế. Bên cạnh đó, theo tôi, thương hiệu ở đây không chỉ là sản phẩm cụ thể mà còn nhìn ở một cách tổng quan, 90% sản lượng cà phê của Việt Nam hàng năm là phục vụ xuất khẩu. Như vậy, các nhà sản xuất, xuất khẩu, tiêu thụ cà phê trên thế giới luôn phải tìm đến cà phê Việt Nam, đó chính là thương hiệu của cà phê Việt. Một cách thực tế, Brazil sản xuất và xuất khẩu cà phê lớn nhất thế giới phần lớn là cà phê Arabica dạng hạt. Vì vậy, không nên có cái nhìn tự ti về cà phê Robusta của Việt Nam, nhất là khi thị trường châu Âu vẫn chưa thể thay thế nguồn cung này. Cái thiếu, có chăng là chưa có một thương hiệu riêng của doanh nghiệp, đủ mạnh phủ bóng toàn cầu để kiến tạo nên hệ sinh thái quanh thương hiệu đó, từ đó tạo sức bật cho giá trị cà phê.

* Là “tay chơi” số 2 trên thị trường thế giới, nhưng thực tế, giá trị nâng cao của ngành cà phê Việt Nam vẫn còn những “nút thắt” đó là gì, thưa ông?

- Một trong những rào cản lớn khiến Việt Nam chưa thể đẩy mạnh chế biến sâu cà phê chính là quy mô sản xuất. Hiện nay, cả nước sản xuất khoảng 1,6-1,8 triệu tấn cà phê mỗi năm, nhưng 90% số đó đến từ các hộ sản xuất nhỏ lẻ, mỗi vườn chỉ vài tấn. Rất hiếm trang trại đạt sản lượng 100 tấn trở lên, dẫn đến khó khăn trong việc đầu tư và vận hành các dây chuyền chế biến sâu.

Trong khi đó, tại Brazil, quốc gia xuất khẩu cà phê lớn nhất thế giới thì các nông trại thường có diện tích, sản lượng lớn, tạo thuận lợi cho chế biến công nghiệp.

Sản phẩm thương hiệu cà phê Nguyên Anh của Đồng Nai. Ảnh: NVCC

Một lý do khác khiến cà phê chế biến sâu chưa phát triển là nhu cầu tiêu thụ nội địa còn hạn chế. Việt Nam chỉ tiêu thụ khoảng 5-10% sản lượng cà phê trong nước, trong khi con số này ở Brazil là 20-22 triệu bao, tương đương hơn 1/3 sản lượng quốc gia. Nhờ tiêu thụ nội địa mạnh, nông dân Brazil có động lực giữ hàng, ổn định sản xuất và gia tăng giá trị sản phẩm.

Muốn thay đổi, cần có sự vào cuộc của các hiệp hội ngành hàng và chính quyền địa phương nhằm tổ chức lại sản xuất. Việc liên kết quy mô sản xuất lớn là cơ sở để đầu tư chế biến, phát triển thương hiệu và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

* Cụ thể hơn về vấn đề này là sao, thưa ông?

- Nhà nước những năm qua đã tạo thuận lợi cho ngành cà phê phát triển. Việt Nam đứng thứ 2 thế giới về xuất khẩu cà phê. Tuy vậy, các giải pháp vẫn chưa theo kịp đà phát triển của thế giới. Có nghĩa là hệ sinh thái cà phê của Việt Nam vẫn chưa đủ mạnh như: thiếu hệ thống tài chính dành cho phát triển cà phê, hệ thống thiết bị máy móc, nghiên cứu về cà phê…

Nói một cách công bằng, quy mô về doanh nghiệp, vùng sản xuất vẫn chưa đủ mạnh, đồng thời cần có chiến lược phát triển sản phẩm cà phê phù hợp với thị hiếu, xu hướng phát triển của thị trường cà phê toàn cầu… Điều này cần có sự đầu tư, nghiên cứu một cách mạnh mẽ hơn, ngoài vấn đề gia tăng sản lượng để xuất khẩu cà phê nhân.

Cần thông tin kịp thời và chuẩn xác

* Địa chính trị thế giới nhiều biến động và các thị trường nhập khẩu lớn liên tục đưa ra những tiêu chuẩn khắt khe hơn, ngành cà phê Việt Nam đang đứng trước những cơ hội và thách thức nào, thưa ông?

- Địa chính trị biến đổi liên tục và gây ra những khó khăn chung cho kinh tế, sản xuất, nhất là đối với ngành cà phê. Cà phê Việt chủ yếu là xuất khẩu nên những biến động sẽ ngay lập tức tác động đến hoạt động trong nước, điều đó tạo ra cả cơ hội lẫn thách thức.

Về cơ hội, nguồn cung cà phê toàn cầu có nhiều thời điểm bị gián đoạn do biến đổi khí hậu và sản lượng giảm. Điều này góp phần đẩy giá cà phê lên mức cao, tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam gia tăng giá trị xuất khẩu. Bên cạnh đó, hàng loạt hiệp định thương mại tự do giúp cà phê Việt Nam tiếp cận nhiều khách hàng với mức thuế ưu đãi. Xu hướng tiêu dùng cà phê đặc sản, cà phê chế biến sâu và cà phê bền vững cũng mở ra dư địa để nâng cao giá trị thay vì chỉ xuất khẩu nguyên liệu.

Tuy nhiên, thách thức cũng ngày càng lớn. Nếu giá cà phê tiếp tục tăng phi mã, chắc chắn nhu cầu tiêu thụ của thế giới sẽ giảm, điều đó lại tác động ngược đến các nhà sản xuất của Việt Nam. Các thị trường lớn như: Liên minh châu Âu, Hoa Kỳ và Nhật Bản liên tục siết chặt các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm, phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc và đặc biệt là quy định chống mất rừng. Khó khăn sẽ nhiều hơn thuận lợi. Nhà nước cần có giải pháp đồng hành, hỗ trợ.

“Đây là thời điểm để ngành sản xuất cà phê Việt Nam nhìn nhận lại quá trình phát triển và xây dựng chiến lược phát triển. Nhìn lại để tiến lên, nhận diện rõ các thách thức, tập trung nghiên cứu, phát triển, nâng cao giá trị cà phê của Việt Nam trên thị trường thế giới” - ông Nguyễn Quang Bình, chuyên gia phân tích thị trường cà phê chia sẻ.

* Điều mà doanh nghiệp, nông dân cần hiện nay là gì, thưa ông?

- Đó là thông tin chuẩn về thị trường và được cập nhật một cách kịp thời. Cà phê thế giới biến động theo giờ, theo ngày, do đó thông tin về thị trường cũng liên tục thay đổi. Khi thông tin thiếu chính thống, trôi nổi ngày càng nhiều thì nông dân sẽ dễ bị ảnh hưởng, từ đó có sự xác định không đúng. Điều này cần được đặc biệt coi trọng bởi trước đây, ngành sản xuất hồ tiêu cũng đã mấy phen khốn đốn. Để tiếp cận được thông tin chuẩn từ ngành nông nghiệp thường là khá chậm và nếu thông tin bị thả nổi sẽ có tác động tiêu cực.

* Ông kỳ vọng điều gì về vị thế của cà phê Việt Nam trong 5-10 năm tới?

- Tôi luôn tin vào sự phát triển tiếp nối của cà phê Việt Nam và chúng ta sẽ vẫn giữ vững được vị thế là một trong những nhà sản xuất, xuất khẩu cà phê hàng đầu thế giới. Như đã nói, bài toán hiện nay là làm sao có được những sản phẩm cà phê đặc sản của Việt Nam, đủ mạnh, đủ sức thu hút sự chú ý của người tiêu dùng thế giới, từ đó nâng cao giá trị của sản phẩm cà phê chế biến.

Nhà nước cần tiếp tục tạo điều kiện cho các doanh nghiệp, ngành hàng có cơ hội kết nối với nhau, tạo các diễn đàn về cà phê để cùng trao đổi, tìm ra giải pháp phát triển trong những năm tới.

* Trân trọng cảm ơn ông!

Vương Thế (thực hiện)