Chuyên gia Lê Duy Bình: Đánh thuế theo doanh thu chưa sát với thực tế hộ kinh doanh

Đa số hộ kinh doanh có biên lợi nhuận mỏng

Kết quả khảo sát của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) về hộ kinh doanh (HKD) công bố mới đây cho thấy, đa số HKD vẫn duy trì được hoạt động, nhưng đang vận hành ở ngưỡng lợi nhuận rất thấp, khó tích lũy vốn để tái đầu tư hoặc chống chịu trước các cú sốc mới.

Doanh thu và lượng khách năm 2025 ghi nhận xu hướng giảm trên diện rộng. Có tới 81,5% HKD cho biết doanh thu giảm; 75,4% ghi nhận lượng khách hàng sụt giảm. Đáng chú ý, 73,7% hộ kinh doanh chỉ lãi ít trong năm 2025 và chỉ 1,9% đạt mức lợi nhuận như kỳ vọng. Điều này cho thấy khó khăn không chỉ đến từ nội lực hạn chế mà còn do sức cầu thị trường suy giảm.

Kết quả khảo sát của VCCI về hộ kinh doanh.

Trong bối cảnh đó, tâm thế chủ đạo của HKD hiện nay là duy trì hoặc thu hẹp hoạt động. Cụ thể, 60,8% hộ muốn duy trì kinh doanh, 33% có xu hướng thu hẹp, 4,4% dự định giải thể và chỉ 1,8% muốn mở rộng.

Không chỉ gặp khó về thị trường và chi phí đầu vào, khảo sát cho thấy điểm nghẽn lớn nhất của HKD hiện nay nằm ở khả năng hiểu và tuân thủ hệ thống pháp lý. Có tới 73,3% hộ cho biết gặp khó khăn về pháp lý - mức cao hơn so với các nhóm khó khăn khác. Trong đó, 71,2% gặp khó trong việc thu thập thông tin khách hàng để xuất hóa đơn điện tử, 67,6% khó khăn trong hạch toán chi phí được trừ, 66,8% gặp khó khi theo dõi, cập nhật chính sách.

Mức độ hiểu biết về chính sách mới của HKD chủ yếu chỉ ở mức cơ bản. Đại diện nhóm nghiên cứu cho rằng, khi chỉ một tỷ lệ nhỏ HKD thực sự hiểu rõ quy định, chính sách sẽ khó đạt hiệu quả nếu giả định người thực thi đã sẵn sàng.

Cần chính sách phù hợp

Bình luận về kết quả khảo sát, Tiến sĩ Lê Duy Bình - Giám đốc Economica Việt Nam đánh giá, các số liệu đưa ra “rất sát với thực tế hiện nay” và phản ánh rõ tâm tư, thực trạng của khu vực HKD.

Theo ông, phần lớn HKD hiện nay chủ yếu coi đây là phương thức mưu sinh. Tuy nhiên, cách thức quản lý hiện nay vẫn có xu hướng nhìn nhận họ như những đơn vị có doanh thu lớn, với hàng chục nghìn hộ đạt doanh thu từ 3 tỷ đến 10 tỷ đồng mỗi năm. Điều này có thể dẫn đến việc xây dựng chính sách chưa thực sự phù hợp với bản chất khu vực.

Dữ liệu khảo sát cũng cho thấy phần lớn HKD chỉ hoạt động ở mức đủ trang trải cuộc sống, với biên lợi nhuận rất thấp. Một số nhóm như bán hàng tạp hóa chỉ đạt lợi nhuận 5 - 7%. Với doanh thu khoảng 1 tỷ đồng, lợi nhuận chỉ vào khoảng 50 - 70 triệu đồng mỗi năm.

“Những con số này cho thấy cần phải cân nhắc kỹ khi xây dựng chính sách, đặc biệt là chính sách thuế”, ông Bình nhấn mạnh.

Một điểm đáng chú ý khác là hơn 60% chủ hộ kinh doanh là nữ. Theo ông Bình, điều này cho thấy việc hỗ trợ khu vực HKD không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn góp phần thúc đẩy tiến bộ xã hội, đặc biệt là trao quyền cho phụ nữ và thúc đẩy phát triển bao trùm.

Chuyên gia Lê Duy Bình - Giám đốc Economica Việt Nam.

Về cấu trúc khu vực HKD, dẫn số liệu từ Bộ Tài chính, ông Bình cho biết hiện có khoảng 1,8 triệu hộ kinh doanh được quản lý thuế. Trong đó, 1,6 triệu hộ có doanh thu dưới 500 triệu đồng/năm; chỉ khoảng 37.000 hộ có doanh thu trên 1 tỷ đồng và khoảng 4.000 hộ trên 10 tỷ đồng.

“Rõ ràng, không thể áp dụng một cách quản lý giống nhau cho tất cả các nhóm này”, ông Bình nêu.

Theo phân tích của chuyên gia, với biên lợi nhuận khoảng 10%, hộ có doanh thu từ 500 triệu đến 1 tỷ đồng chỉ đạt thu nhập khoảng 50 - 100 triệu đồng/năm, tương đương 4 - 10 triệu đồng/tháng. Ngay cả với doanh thu 2 tỷ đồng, lợi nhuận cũng chỉ khoảng 200 triệu đồng/năm.

“Như vậy, nếu áp dụng ngưỡng thuế hiện nay, nhiều hộ thực chất có thu nhập dưới ngưỡng chịu thuế thu nhập cá nhân nhưng vẫn phải đóng thuế, đặt ra vấn đề về tính công bằng”, ông nói.

Liên quan đến tranh luận về ngưỡng doanh thu chịu thuế hộ kinh doanh 1 tỷ hay 2 tỷ đồng, ông Bình cho rằng các mức này chưa có cơ sở rõ ràng, chủ yếu mang tính ước lượng hành chính và thiếu nền tảng dữ liệu.

Thực tế, cùng một mức doanh thu nhưng mức lợi nhuận giữa các ngành có sự chênh lệch lớn: nhóm ngành có biên lợi nhuận cao như mỹ phẩm, thời trang có thể đạt 25%, trong khi các ngành như tạp hóa, bia, hàng tiêu dùng chỉ đạt 2 - 5%. Điều này khiến việc áp dụng một ngưỡng doanh thu chung có thể dẫn đến bất công giữa các nhóm HKD.

Ngoài ra, vấn đề công bằng giữa HKD và doanh nghiệp cũng được đặt ra. Nhiều doanh nghiệp nhỏ có doanh thu chỉ 1 - 2 tỷ đồng phải tuân thủ đầy đủ quy định pháp luật, chịu nhiều chi phí nhưng không được hưởng ưu đãi tương tự HKD. Điều này có thể gây hiệu ứng ngược, khiến doanh nghiệp chuyển đổi sang mô hình HKD hoặc phát sinh tình trạng tách nhỏ doanh thu để hưởng ưu đãi.

Theo ông Bình, việc tranh luận về ngưỡng doanh thu thực chất chỉ giải quyết phần “ngọn”, trong khi vấn đề cốt lõi là xác định rõ địa vị pháp lý của HKD và loại thuế phù hợp.

Ông cho rằng, về bản chất, HKD là cá nhân kinh doanh, tương tự mô hình kinh doanh cá thể ở nhiều quốc gia, không có tư cách pháp nhân và chịu trách nhiệm vô hạn bằng tài sản cá nhân.

“Do đó, thay vì đánh thuế trên doanh thu, nên áp dụng thuế thu nhập cá nhân. Khi đó, doanh thu trừ chi phí sẽ ra thu nhập và áp dụng biểu thuế lũy tiến sẽ công bằng hơn”, ông đề xuất.

Theo cách tiếp cận này, hộ có lợi nhuận cao sẽ phải đóng thuế, trong khi những hộ có lợi nhuận thấp có thể chưa phải nộp thuế, thay vì phụ thuộc vào một ngưỡng doanh thu cố định.

Về dài hạn, chuyên gia cho rằng cần tách bạch rõ khu vực kinh doanh cá thể và khu vực doanh nghiệp, đồng thời xây dựng khung pháp lý riêng cho kinh doanh cá thể, làm cơ sở thiết kế chính sách thuế, bảo hiểm xã hội và quản lý phù hợp.

“Tóm lại, thay vì tiếp tục tranh luận về ngưỡng doanh thu, cần thay đổi cách tiếp cận, nhìn lại vấn đề từ góc độ bản chất. Chỉ khi đó mới có thể xây dựng chính sách công bằng, hợp lý và hiệu quả cho khu vực HKD”, ông Bình nhấn mạnh.

Nguyệt Minh