Chuyển đổi số trong công chứng: Cơ hội và thách thức với phụ nữ nông thôn

Bà Lê Thị Dung - Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Công chứng viên Việt Nam

PV: Thưa bà, trong dự thảo Luật Công chứng (sửa đổi) đang được Quốc hội thảo luận, chuyển đổi số và công chứng điện tử là một trong những điểm nhấn quan trọng. Ông/bà đánh giá như thế nào về tác động của bước ngoặt pháp lý này đối với khả năng tiếp cận dịch vụ pháp lý của người dân, đặc biệt là phụ nữ tại các khu vực nông thôn, miền núi?

Bà Lê Thị Dung: Công chứngđiện tử được quy định tại Luật Công chứng 2024 có hiệu lực thi hành từ 01/7/2025, cho tới thời điểm hiện tại đã được triển khai tại hầu hết các tỉnh, thành phố trên toàn quốc. Dự thảo Luật Công chứng (sửa đổi) đang được Quốc hội thảo luận có những quy định mới về chuyển đổi số, về CSDL tập trung là một bước tiến có tính đột phá giúp công chứng điện tử phát triển, nhằm tháo gỡ những rào cản về địa lý và chi phí, trực tiếp nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ pháp lý cho người dân, đặc biệt là đối với phụ nữ ở khu vực nông thôn và miền núi.

Tác động của bước ngoặt này thể hiện rõ qua ba khía cạnh:

Xóa bỏ rào cản địa lý và tiết kiệm thời gian: Ở các vùng sâu, vùng xa, việc di chuyển đến Văn phòng công chứng thường mất nhiều công sức và chi phí. Phụ nữ nông thôn vốn thường đảm nhiệm cùng lúc công việc đồng áng và chăm sóc gia đình, nên việc đi lại xa là một trở ngại lớn. Công chứng điện tử cho phép họ thực hiện thủ tục ngay tại nhà, giúp tiết kiệm thời gian quý báu và giảm bớt gánh nặng hậu cần.

Tăng cường quyền năng kinh tế và sở hữu tài sản: Thực tế cho thấy nhiều phụ nữ ở nông thôn gặp khó khăn khi thực hiện các giao dịch liên quan đến quyền sử dụng đất hoặc vay vốn ngân hàng do ngại thủ tục hành chính phức tạp. Khi quy trình được số hóa và đơn giản hóa, họ sẽ tự tin hơn trong việc trực tiếp thực hiện các giao dịch pháp lý, từ đó bảo vệ tốt hơn quyền lợi sở hữu tài sản và tiếp cận nguồn vốn sản xuất.

Đảm bảo an toàn và minh bạch pháp lý: Công chứng điện tử với các công nghệ xác thực như chữ ký số và định danh điện tử giúp giảm thiểu rủi ro bị giả mạo hoặc lừa đảo. Điều này đặc biệt quan trọng với phụ nữ vùng nông thôn, vùng cao, nơi mà sự hiểu biết về pháp luật đôi khi còn hạn chế, giúp họ tránh được các rủi ro pháp lý trong các giao dịch dân sự và thương mại.

Tuy nhiên, để bước ngoặt này thực sự đi vào đời sống, cần giải quyết hai thách thức lớn:

Hạ tầng số: Đảm bảo phủ sóng internet và thiết bị đầu cuối tại các vùng đặc biệt khó khăn.

Năng lực số: Cần có các chương trình phổ biến và hướng dẫn kỹ năng sử dụng dịch vụ công trực tuyến dành riêng cho phụ nữ dân tộc thiểu số và nông thôn.

Chuyển đổi số thu hẹp khoảng cách pháp lý nông thôn

PV: Chuyển đổi số mang lại cơ hội nhưng cũng đi kèm thách thức về kỹ năng số. Hiệp hội có lo ngại rằng phụ nữ nông thôn- nhóm đối tượng vốn ít có điều kiện tiếp cận công nghệ, sẽ bị tụt hậu trong quy trình mới này không? Những giải pháp nào sẽ được đưa ra để đảm bảo tính thực thi và thân thiện của hệ thống công chứng điện tử?

Bà Lê Thị Dung: Chuyển đổi số là một hành trình tất yếu và việc lo ngại về kỹ năng số với phụ nữ nông thôn là hoàn toàn có cơ sở. Hiệp hội hoàn toàn nhận thức được thách thức này. Phụ nữ nông thôn thường gặp rào cản về thiết bị, chi phí sử dụng dữ liệu và cách thức tiếp cận kỹ năng mới. Tuy nhiên, thay vì chỉ lo ngại, chúng tôi xem đây là động lực để thiết kế hệ thống theo hướng bình đẳng hóa cơ hội: Chuyển đổi số không phải là làm khó người dùng, mà là cắt giảm các thủ tục hành chính rườm rà để họ tiếp cận dịch vụ pháp lý dễ dàng hơn ngay tại nhà. Theo tôi, để hệ thống công chứng điện tử thực sự đi vào đời sống, đảm bảo tính thực thi và thân thiện, cần ưu tiên các giải pháp sau:

- Thiết kế Giao diện "cầm tay chỉ việc": Sử dụng giao diện tối giản, ít thao tác phức tạp; tích hợp hướng dẫn bằng hình ảnh, video ngắn và đặc biệt là hướng dẫn bằng giọng nói (tiếng Việt) để hỗ trợ những người không quen đọc văn bản dài trên điện thoại.

- Đa dạng hóa phương thức xác thực: Thay vì yêu cầu mật khẩu phức tạp, hệ thống cần ưu tiên xác thực qua sinh trắc học (vân tay, khuôn mặt) hoặc mã OTP qua điện thoại- những thứ vốn đã quen thuộc với người dân qua các ứng dụng ngân hàng hoặc mạng xã hội.

- Mạng lưới hỗ trợ cộng đồng: Cần phối hợp với Hội LHPN địa phương và các đoàn thể để hướng dẫn trực tiếp; thiết lập các điểm hỗ trợ tại UBND xã hoặc Văn phòng công chứng địa phương để giúp người dân thực hiện các bước số hóa đầu tiên.

- Hỗ trợ đa nền tảng: Hệ thống sẽ được tối ưu hóa để chạy mượt mà ngay cả trên các dòng điện thoại thông minh cấu hình thấp và kết nối mạng không ổn định (3G/4G yếu).

- Tổng đài hỗ trợ 24/7: Xây dựng kênh trợ giúp trực tuyến và hotline chuyên biệt để giải đáp thắc mắc bằng ngôn ngữ bình dân, dễ hiểu nhất.

Công chứng điện tử mở cơ hội cho phụ nữ vùng xa

PV: Một tình huống rất phổ biến là phụ nữ nông thôn hoặc người thân của họ đi làm ăn xa, dẫn đến việc ký kết các văn bản ủy quyền gặp nhiều khó khăn về địa lý. Với mô hình công chứng điện tử, Hiệp hội dự kiến quy trình này sẽ hỗ trợ họ như thế nào để vừa tối ưu hóa thời gian, chi phí đi lại, vừa đảm bảo tính xác thực pháp lý cao nhất?

Bà Lê Thị Dung: Mô hình công chứng điện tử được kỳ vọng là "cứu cánh" cho những trường hợp cách trở địa lý. Bởi vì:

- Xóa bỏ rào cản địa lý: Người ủy quyền (phụ nữ nông thôn) và người được ủy quyền (người thân ở xa) không cần phải có mặt cùng lúc tại một văn phòng công chứng. Họ có thể thực hiện thủ tục ngay tại nhà hoặc tại UBND xã thông qua thiết bị có kết nối internet.

- Tối ưu hóa thời gian và chi phí: Thay vì phải tốn hàng ngày trời và chi phí đi lại tốn kém để gặp nhau ký giấy tờ, quy trình điện tử chỉ mất khoảng 15-30 phút để hoàn tất, giúp giảm áp lực tài chính cho các gia đình lao động xa quê.

- Xác thực bằng công nghệ cao: Để đảm bảo tính pháp lý cao nhất, hệ thống dự kiến sử dụng: Định danh điện tử: xác minh chính xác danh tính qua khuôn mặt hoặc vân tay; chữ ký số: Thay thế cho chữ ký tay, đảm bảo văn bản không bị chỉnh sửa sau khi ký.

- Video Call ghi âm, ghi hình: Công chứng viên trực tiếp chứng kiến ý chí tự nguyện của các bên qua hệ thống trực tuyến, lưu trữ lại làm bằng chứng pháp lý sau này.

- Hỗ trợ tại chỗ: Các điểm hỗ trợ tại UBND xã hoặc Văn phòng công chứng địa phương có thể giúp những người không thành thạo công nghệ thực hiện các thao tác kỹ thuật một cách dễ dàng.

PV: Xin trân trọng cảm ơn Bà!

Kim Thanh (Thực hiện)