Chuồn chuồn tre 'lên mạng'

Đưa chuồn chuồn tre lên nền tảng số

Nằm ở phía tây Hà Nội, làng Thạch Xá (xã Tây Phương mới) từ lâu đã được biết đến với nghề làm chuồn chuồn tre. Không phải là làng nghề có lịch sử lâu đời, nhưng sản phẩm này đã định hình được chỗ đứng nhất định trên thị trường quà lưu niệm. Điểm đặc biệt của chuồn chuồn tre không nằm ở hình thức cầu kỳ, mà ở khả năng giữ thăng bằng trên một điểm tựa nhỏ, đòi hỏi sự chính xác gần như tuyệt đối trong từng công đoạn chế tác.

Chuồn chuồn tre là sản phẩm đặc trưng của làng Thạch Xá.

Gia đình ông Đỗ Văn Liên (61 tuổi) và bà Nguyễn Thị Xoan (60 tuổi), chủ cơ sở chuồn chuồn tre Liên Xoan, là một trong những hộ gắn bó với nghề từ những ngày đầu hình thành. Theo lời ông Liên, cơ duyên đến với nghề bắt đầu từ một tình huống rất giản dị.

“Tôi làm sản phẩm này từ năm 2001. Khi đó gia đình bán đồ lưu niệm, có khách mang theo một món đồ chơi thăng bằng, tôi mượn xem rồi tự mày mò làm theo”, ông Liên nói.

Từ một sản phẩm thử nghiệm, việc làm chuồn chuồn tre dần trở thành nguồn thu nhập chính của gia đình, đồng thời mở ra một hướng sinh kế mới cho nhiều hộ dân trong làng.

Gia đình ông Đỗ Văn Liên là một trong những hộ gắn bó với nghề từ giai đoạn đầu hình thành.

Ở giai đoạn đầu, hoạt động sản xuất và tiêu thụ diễn ra nhỏ lẻ. Sản phẩm chủ yếu được bán trực tiếp cho khách du lịch hoặc thông qua các đầu mối trung gian. Việc quảng bá sản phẩm phụ thuộc hoàn toàn vào truyền miệng, khiến mức độ nhận diện còn hạn chế.

“Ngày trước tôi chỉ làm và bán tại chỗ, ít người biết đến. Làm ra bao nhiêu thì tiêu thụ bấy nhiêu”, ông Liên cho biết.

Sự thay đổi bắt đầu rõ rệt trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, khi công nghệ số phát triển và các nền tảng mạng xã hội trở nên phổ biến. Không chỉ các phương tiện truyền thông đại chúng như báo chí, truyền hình góp phần đưa hình ảnh chuồn chuồn tre đến gần hơn với công chúng, mà chính các hộ sản xuất đã từng bước tham gia vào quá trình quảng bá.

“Sau khi có báo chí, truyền hình và mạng xã hội quảng bá nên người dân đã biết đến làng nghề”, ông Liên chia sẻ.

Nhiều gia đình có các bạn trẻ quảng bá trên không gian mạng đã tạo ra một kênh tiếp cận mới, giúp sản phẩm không còn bó hẹp trong phạm vi địa phương.

Hiện nay, gia đình ông Liên đã thử nghiệm bán hàng trên các nền tảng như Facebook, TikTok và Shopee. Đây là những kênh thương mại điện tử và mạng xã hội phổ biến, cho phép người sản xuất tiếp cận trực tiếp với người tiêu dùng mà không cần qua khâu trung gian.

Các bạn trẻ tham gia bán hàng và quảng bá sản phẩm trên nền tảng số.

Anh Đỗ Văn Kiên (32 tuổi), con trai ông Liên hiện phụ trách mảng kinh doanh online, cho biết việc đưa sản phẩm lên các nền tảng số đã thu hút nhiều người quan tâm.

“Tôi bán trên TikTok Shop và Shopee đã tiếp cận được nhiều khách hàng nên đơn hàng bán sỉ với số lượng lớn đã bắt đầu đắt khách”, anh Kiên nói.

Theo anh Kiên, việc chuyển từ mô hình bán buôn sang bán lẻ đòi hỏi thời gian tiếp cận, xây dựng lòng tin của khách hàng và định vị thương hiệu.

Một trong những điểm đáng chú ý là cách để sản phẩm “kể chuyện” trên môi trường số. Thay vì chỉ đăng tải hình ảnh thành phẩm, nhiều video ghi lại quá trình chế tác, từ chọn tre, vót thân, cân chỉnh trọng lực đến sơn màu đã thu hút sự quan tâm của người xem.

“Nếu chỉ đăng sản phẩm thì khó cạnh tranh. Người xem muốn thấy quy trình làm như thế nào, mất bao nhiêu công”, anh Kiên cho biết.

Nội dung mang tính trực quan này không chỉ phục vụ mục tiêu bán hàng mà còn góp phần truyền tải giá trị thủ công của sản phẩm.

Các công đoạn hậu trường được “kể chuyện” trên nền tảng số.

Sự lan tỏa sản phẩm trên nền tảng số cũng đã thay đổi cách nhìn nhận của khách hàng. Theo bà Nguyễn Thị Xoan (vợ ông Liên) lượng khách tìm đến cơ sở sau khi xem thông tin trên mạng ngày càng tăng, trong đó có nhiều khách quốc tế.

“Khách nước ngoài xem trên mạng rồi tìm đến. Họ không chỉ mua mà còn muốn tự mình làm, hỏi rất kỹ về cách làm”, bà Xoan nói.

Trước nhu cầu đó, gia đình ông Liên đã phát triển thêm dịch vụ trải nghiệm làm chuồn chuồn tre. Đây là mô hình kết hợp giữa sản xuất và du lịch trải nghiệm, cho phép du khách trực tiếp tham gia vào một số công đoạn đơn giản.

“Ngày trước gia đình tôi chỉ sản xuất và bán, nhưng vài năm gần đây có thêm dịch vụ trải nghiệm để mọi người trải nghiệm làm nghề”, ông Liên cho biết.

Các buổi trải nghiệm thường thu hút khá đông học sinh và khách nước ngoài. Người tham gia được hướng dẫn cách gọt, lắp cánh và thử cân bằng sản phẩm. Hoạt động này không chỉ mang tính giải trí mà còn giúp người tham gia hiểu rõ hơn về sự tỉ mỉ trong từng công đoạn.

“Có những đoàn học sinh tham gia trải nghiệm rất hào hứng vì được tự tay làm. Làm xong mang về như một kỷ niệm”, bà Xoan chia sẻ.

Bà Nguyễn Thị Xoan trực tiếp sản xuất chuồn chuồn tre.

Từ góc độ thị trường, việc đưa sản phẩm lên nền tảng số kết hợp với dịch vụ trải nghiệm đã góp phần mở rộng kênh tiêu thụ và gia tăng giá trị. Tuy nhiên, quá trình này vẫn mang tính tự phát. Mỗi hộ gia đình vận hành theo cách riêng, chưa có sự liên kết đồng bộ trong xây dựng thương hiệu chung cho làng nghề.

“Gia đình vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm, chưa đầu tư bài bản. Mong muốn trong thời gian tới có thể tiếp cận nhiều khách hàng hơn”, anh Kiên nói. Điều này cho thấy, dù công nghệ mở ra cơ hội lớn, nhưng việc tận dụng hiệu quả vẫn phụ thuộc vào năng lực tổ chức và chiến lược dài hạn của từng cơ sở.

Giữ nghề trước áp lực kế thừa

Trong khi việc mở rộng thị trường đang có những tín hiệu tích cực, nghề làm chuồn chuồn tre tại Thạch Xá (xã Tây Phương mới) lại đối mặt với thách thức mang tính căn cơ: Thiếu hụt lực lượng lao động kế cận. Đây là vấn đề không mới, nhưng ngày càng trở nên rõ rệt trong bối cảnh cơ hội việc làm ngoài làng nghề ngày càng đa dạng.

Theo ông Liên, đặc thù của nghề là công việc nhẹ nhàng, không yêu cầu vốn lớn nhưng thu nhập không cao. “Tôi gắn bó với nghề hơn 20 năm, trước hết là vì kinh tế, sau là vì làm ra sản phẩm được mọi người quan tâm. Nhưng thu nhập từ nghề này không cao bằng nhiều nghề khác”, ông Liên nói. Chính yếu tố thu nhập thấp khiến nhiều lao động trẻ lựa chọn rời làng hoặc chuyển sang các công việc khác có mức thu nhập ổn định hơn.

Thực tế tại cơ sở của gia đình ông Liên cho thấy lực lượng sản xuất hiện nay chủ yếu là những người trung niên và cao tuổi. Họ là những người đã gắn bó lâu năm, có kinh nghiệm và sự tỉ mỉ cần thiết để tạo ra sản phẩm đạt yêu cầu. “Người làm nghề này hiện nay chủ yếu là người có tuổi. Các bạn trẻ thường chọn công việc khác có thu nhập cao hơn”, bà Xoan cho biết.

Khâu vuốt tre đòi hỏi độ chính xác cao, hiện vẫn chủ yếu do lao động lớn tuổi đảm nhiệm.

Việc thiếu nhân lực trẻ không chỉ ảnh hưởng đến quy mô sản xuất mà còn đặt ra thách thức đối với việc duy trì nghề trong dài hạn. Theo ông Liên, để làm được một con chuồn chuồn tre đạt tiêu chuẩn không phải là điều đơn giản.

“Nghề này nhìn thì đơn giản nhưng phải làm quen tay. Từ chọn tre, vót cho đến cân chỉnh đều phải chính xác. Chỉ cần lệch một chút là không đứng được”, ông Liên nói. Quá trình học nghề đòi hỏi thời gian và sự kiên nhẫn, điều mà không phải người trẻ nào cũng sẵn sàng theo đuổi.

Trong bối cảnh đó, sự tham gia của thế hệ trẻ vẫn tồn tại nhưng dưới hình thức khác. Anh Kiên, con trai ông Liên, không trực tiếp sản xuất nhưng đảm nhận vai trò kết nối thị trường thông qua các nền tảng số.

“Không nhất thiết phải trực tiếp làm, nhưng có thể hỗ trợ gia đình ở khâu bán hàng, quảng bá”, anh Kiên nói. Cách tham gia này phản ánh một xu hướng mới trong làng nghề, khi vai trò của người trẻ chuyển dịch từ sản xuất sang các hoạt động liên quan đến công nghệ và thị trường.

Các cơ sở bắt đầu tiếp cận khách hàng qua nền tảng số thay vì chỉ bán trực tiếp.

Tuy nhiên, theo ông Liên, yếu tố cốt lõi của nghề vẫn nằm ở người thợ trực tiếp làm ra sản phẩm. “Chuồn chuồn tre phải làm bằng tay, mỗi con phải cân chỉnh kỹ. Không thể thay thế bằng máy móc”, ông Liên khẳng định. Điều này cho thấy, dù có sự hỗ trợ của công nghệ, nghề thủ công vẫn phụ thuộc vào kỹ năng và kinh nghiệm của con người.

Để góp phần duy trì nghề, gia đình ông Liên kỳ vọng vào việc lan tỏa giá trị nghề thông qua các hoạt động trải nghiệm. Khi được trực tiếp tham gia làm sản phẩm, người trẻ có thể hiểu rõ hơn về công việc và ý nghĩa của nghề. “Các cháu đến trải nghiệm, có thể sau này không làm nghề nhưng sẽ hiểu và trân trọng hơn”, bà Xoan chia sẻ.

Các chứng nhận ghi nhận quá trình sản phẩm chuồn chuồn tre từng bước được thị trường biết đến.

Bên cạnh đó, sự quan tâm của thị trường cũng được xem là một yếu tố tích cực. Theo ông Liên, nhu cầu đối với chuồn chuồn tre vẫn tốt, đặc biệt trong lĩnh vực quà tặng và du lịch. “Tôi khẳng định nghề này vẫn duy trì được vì ngày càng nhiều người quan tâm”, ông Liên nói. Tuy nhiên, ông Liên cũng thừa nhận rằng để duy trì lâu dài, nghề cần có lực lượng lao động ổn định, không thể chỉ dựa vào nhu cầu thị trường.

Từ thực tế tại Thạch Xá có thể thấy nghề làm chuồn chuồn tre đang ở giai đoạn chuyển tiếp. Một mặt, công nghệ số mở ra cơ hội tiếp cận thị trường rộng lớn, giúp sản phẩm không còn bó hẹp trong phạm vi địa phương. Mặt khác, những hạn chế về nhân lực và tổ chức sản xuất vẫn là thách thức hiện hữu.

Sản phẩm được điều chỉnh kích thước để thích ứng với nhu cầu đa dạng của thị trường.

Gia đình ông Liên, bà Xoan là một ví dụ điển hình cho quá trình thích ứng này. Sự kết hợp giữa kinh nghiệm của thế hệ đi trước và cách tiếp cận thị trường của thế hệ trẻ đang tạo ra một hướng đi mới, dù còn nhiều thử nghiệm. “Gia đình mong muốn phát triển thêm kênh bán lẻ, tiếp cận khách hàng mà vẫn giữ được nghề truyền thống”, anh Kiên cho biết.

Ở góc độ người làm nghề lâu năm, ông Liên nhấn mạnh yếu tố chất lượng sản phẩm. “Làm sao để con chuồn chuồn đứng được, đẹp, bền thì khách mới quay lại”, ông Liên nói. Trong khi đó, bà Xoan nhìn nhận nghề này không chỉ là sinh kế mà còn là sự gắn bó lâu dài. “Làm nghề này lâu rồi, bỏ thì tiếc. Còn làm được thì vẫn làm”, bà Xoan nói.

Một số mẫu mới được phát triển nhằm tăng tính lựa chọn cho người tiêu dùng.

Những chia sẻ này cho thấy, bên cạnh yếu tố kinh tế, nghề chuồn chuồn tre còn gắn với giá trị tinh thần của người làm nghề. Đây cũng là yếu tố giúp nghề duy trì trong bối cảnh nhiều làng nghề truyền thống đang dần mai một.

Trong quá trình chuyển đổi hiện nay, làng Thạch Xá đang đứng trước yêu cầu vừa thích ứng với thị trường, vừa đảm bảo lực lượng sản xuất. Công nghệ có thể mở ra cơ hội, nhưng không thay thế được vai trò của người thợ. Ngược lại, nếu không có sự hỗ trợ của thị trường, nỗ lực giữ nghề cũng khó đạt hiệu quả.

Giữa hai yếu tố đó, những con chuồn chuồn tre vốn được tạo ra để giữ thăng bằng trên một điểm tựa nhỏ phần nào phản ánh chính hành trình của làng nghề. Đó là hành trình tìm kiếm sự cân bằng giữa truyền thống và hiện đại, giữa phát triển và gìn giữ, trong bối cảnh nhiều biến động của đời sống kinh tế - xã hội hiện nay.

Tú Trinh