Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn: Phải chuyển sang tư duy phục vụ, hỗ trợ người dân nâng cao năng lực tự bảo vệ mình bằng pháp luật

Quang cảnh thảo luận tại Tổ 2, Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh

Tiếp tục ngày làm việc thứ hai, Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội thảo luận tại Tổ về dự án Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 9 luật về quân sự, quốc phòng; dự án Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi). Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn tham gia thảo luận tại Tổ 2, Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh.

Phổ biến, giáo dục pháp luật phải thực sự trở thành động lực xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật

Thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật, các đại biểu Quốc hội TP. Hồ Chí Minh cơ bản đánh giá cao việc dự thảo Luật đã khắc phục nhiều bất cập của Luật năm 2012 và có nhiều điểm mới mang tính đột phá, như: mở rộng phạm vi điều chỉnh của luật, bao gồm cả truyền thông chính sách; mở rộng đối tượng; đẩy mạnh chuyển đổi số; bổ sung chính sách xã hội hóa nhằm thu hút các chuyên gia, luật sư tham gia công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật; quy định rõ hơn trách nhiệm của các chủ thể trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật...

Theo các đại biểu, đây đều là những điểm mới rất tích cực, thể hiện rõ quan điểm lấy người dân làm trung tâm trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật. Các đại biểu cũng tập trung góp ý về truyền thông chính sách, đối tượng thụ hưởng, tổ chức thực hiện và trách nhiệm của các cơ quan trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật.

Thảo luận tại Tổ, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, đây là đạo luật hết sức quan trọng trong giai đoạn hiện nay, khi Quốc hội đang nỗ lực hoàn thiện thể chế. Cùng với đó, chúng ta luôn khẳng định mọi công dân phải sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật; muốn sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật thì trước hết công dân phải hiểu Hiến pháp, hiểu pháp luật.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu

Vì thế, "điều quan trọng là làm sao để công tác phổ biến, giáo dục pháp luật không còn mang tính hình thức, lối mòn mà thật sự trở thành động lực xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật", Chủ tịch Quốc hội chỉ rõ.

Nêu thực tế pháp luật ban hành ra nhưng nếu không quan tâm triển khai thì các quy định sẽ không đến được với các đối tượng, nhất là người dân, Chủ tịch Quốc hội chia sẻ kinh nghiệm của một số nước như Singapore, "hầu như không phải tổ chức phổ biến, giáo dục pháp luật theo cách chúng ta đang làm". Khi Quốc hội họp, người dân theo dõi xuyên suốt trên nền tảng số, trên truyền hình để biết Quốc hội ban hành luật gì có liên quan đến mình, từ đó tự điều chỉnh trong cuộc sống và hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Cần quy định rõ việc xây dựng hệ sinh thái số quốc gia về phổ biến, giáo dục pháp luật

Chủ tịch Quốc hội nêu rõ, hiện nay, công tác xây dựng luật đã gắn nhiều hơn với khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, ứng dụng mạnh mẽ trí tuệ nhân tạo, không còn theo phương thức truyền thống. Như vậy, công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật cũng phải thay đổi. Trên tinh thần đó, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh 4 vấn đề:

Trước hết là, phải đẩy mạnh chuyển đổi số trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật; tránh số hóa cơ học, hướng tới tương tác đa chiều. Thực tế hiện nay, việc số hóa trong tuyên truyền pháp luật chủ yếu mới dừng ở việc đăng tải văn bản dưới dạng PDF trên các cổng thông tin điện tử, rất khó thu hút người dân.

"Luật cần quy định rõ việc xây dựng hệ sinh thái số quốc gia về phổ biến, giáo dục pháp luật. Trong đó, luật hóa nghĩa vụ của các cơ quan ban hành trong việc cung cấp dữ liệu mở để tích hợp vào các công cụ AI, chatbot tự động giải đáp pháp luật cho người dân 24/7, tức là liên tục, tạo điều kiện để người dân tìm hiểu pháp luật một cách thuận tiện", Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, cơ chế tương tác cũng không nên chỉ là truyền thông một chiều từ cơ quan nhà nước xuống. Dự thảo Luật cần bổ sung quy định về cơ chế tiếp nhận phản hồi, đánh giá mức độ hiểu biết và đo lường "sức khỏe" tiếp cận pháp luật của người dân trên môi trường số để kịp thời điều chỉnh nội dung tuyên truyền.

Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, "phải làm mới công tác này. Vừa qua, chúng ta vẫn làm theo lối mòn nên mức độ tiếp cận của người dân, doanh nghiệp còn chưa nhiều. Trong khi đó, doanh nghiệp rất "nhạy" với các thay đổi của pháp luật; Quốc hội sửa nội dung gì thì doanh nghiệp đều có kênh để theo dõi.

Thứ hai, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, cần phân định rõ đối tượng đặc thù và cá thể hóa nội dung phổ biến.

Luật hiện hành năm 2012 đã xác định một số nhóm đối tượng đặc thù như đồng bào dân tộc thiểu số, người khuyết tật, người đang chấp hành hình phạt..., nhưng cách thức tiếp cận vẫn còn chung chung. Hiện nay, công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật đối với đồng bào dân tộc thiểu số còn nhiều khó khăn do địa bàn xa, phương tiện tuyên truyền còn hạn chế và rào cản ngôn ngữ.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu

Do đó, Chủ tịch Quốc hội đề nghị, cần bổ sung các tiêu chí định lượng để xác định đối tượng đặc thù theo vùng miền, độ tuổi và lĩnh vực sinh kế. Phát huy giáo dục dựa vào cộng đồng, luật hóa mạnh mẽ vai trò của các thiết chế văn hóa ở cơ sở như già làng, trưởng bản, người có uy tín, dòng họ và các mô hình tự quản trong cộng đồng. Chuyển từ phổ biến một cách toàn diện sang phổ biến theo hướng thiết thực, nghĩa là người dân làm nghề gì, sống ở địa bàn nào thì ưu tiên tiếp cận những nhóm pháp luật ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích của họ.

Chủ tịch Quốc hội cũng nhắc lại vừa qua xảy ra một số vụ việc vi phạm trong thi cử. Có ý kiến cho rằng đó là vấn đề đạo đức, nhưng không phải. "Đó là chưa thượng tôn pháp luật, chứ không đơn thuần là vấn đề đạo đức. Pháp luật đã có quy định, nhưng vẫn vi phạm thì đó là vi phạm pháp luật. Chúng ta cần nói mạnh mẽ như vậy. Ngay trong trường học, hành vi gian lận thi cử là hành vi vi phạm pháp luật", Chủ tịch Quốc hội chỉ rõ.

Cần khắc phục những bất cập về nguồn lực

Thứ ba, Chủ tịch Quốc hội đề nghị, cần khắc phục những bất cập về nguồn lực và vị thế của Hội đồng Phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật.

Theo Chủ tịch Quốc hội, điểm nghẽn hiện nay là kinh phí dành cho công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật còn rất hạn chế, nhất là ở cấp cơ sở; trong khi đội ngũ làm công tác này chủ yếu là kiêm nhiệm. Điều này gây rất nhiều khó khăn. Vì vậy, cần quy định định mức, chỉ tiêu và nguồn lực tương xứng cho đội ngũ này.

Về Hội đồng Phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật, Chủ tịch Quốc hội cho biết, trong phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội vừa qua, Chính phủ cũng thống nhất mô hình Hội đồng ở cấp Trung ương và cấp tỉnh. Còn ở cấp xã, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật do Chủ tịch UBND cấp xã chịu trách nhiệm.

"Nếu thành lập thêm Hội đồng ở cấp xã thì sẽ khá cồng kềnh, phát sinh thêm tổ chức và đầu mối. Điều quan trọng là quy định rõ trách nhiệm của Chủ tịch UBND cấp xã đối với công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật. Khi triển khai thực hiện, Chủ tịch UBND cấp xã có thể huy động Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể và các ngành liên quan cùng tham gia, coi đây là nhiệm vụ thường xuyên", Chủ tịch Quốc hội nêu rõ.

Tuy nhiên, Chủ tịch Quốc hội cũng cho rằng, đây mới là dự thảo Luật, sau đợt thảo luận này, cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ tiếp thu, nghiên cứu để trình Quốc hội quyết định có quy định Hội đồng Phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật ở cấp xã hay không.

Tích hợp giáo dục pháp luật trong nhà trường, chuyển từ truyền đạt nặng về lý thuyết sang giáo dục thông qua trải nghiệm hành vi

Thứ tư, Chủ tịch Quốc hội đề nghị cần đẩy mạnh xã hội hóa, tạo cơ chế khuyến khích thực chất thay vì chỉ kêu gọi chung chung.

Theo đó, cần luật hóa các chính sách ưu đãi như miễn, giảm thuế thu nhập doanh nghiệp; ưu đãi về tiếp cận đất đai, tín dụng đối với các tổ chức, doanh nghiệp tham gia công tác phổ biến, giáo dục pháp luật. Trong đó, ưu đãi về thuế và tài chính là vấn đề quan trọng.

Bên cạnh đó, cần quy định rõ trách nhiệm xã hội của đội ngũ luật sư. Cụ thể là quy định chỉ tiêu số giờ tham gia trợ giúp pháp lý và phổ biến, giáo dục pháp luật bắt buộc hằng năm đối với luật sư, luật gia; đồng thời coi đây là một tiêu chí để đánh giá thi đua, xem xét gia hạn thẻ hành nghề.

Theo Chủ tịch Quốc hội, hiện nay, đội ngũ luật sư rất đông đảo, từ Trung ương đến địa phương. Vì vậy, cần phát huy trách nhiệm xã hội của đội ngũ luật sư trong công tác trợ giúp pháp lý và phổ biến, giáo dục pháp luật.

Một vấn đề nữa là cần tích hợp giáo dục pháp luật trong nhà trường, chuyển từ cách truyền đạt nặng về lý thuyết sang giáo dục thông qua trải nghiệm hành vi.

Theo Chủ tịch Quốc hội, đây là vấn đề hết sức quan trọng. Giáo dục pháp luật cho học sinh là trách nhiệm của gia đình, nhà trường và xã hội. Trong đó, gia đình là quan trọng trước hết, sau đó đến xã hội rồi mới đến nhà trường. Bởi gia đình là nơi hiểu con em mình hằng ngày học ở đâu, học với ai, làm gì. Nếu muốn hạn chế các tệ nạn xã hội thì vai trò của gia đình là hết sức quan trọng.

"Vì vậy, Luật sửa đổi cần bảo đảm sự phối hợp chặt chẽ với Luật Giáo dục đã được Quốc hội sửa đổi, theo hướng quy định việc đổi mới phương thức giáo dục pháp luật bằng các hình thức trực quan, trải nghiệm hành vi, như phiên tòa giả định, các tình huống tranh biện trong nhà trường hoặc phân tích các hành vi ứng xử trên mạng xã hội. Giáo dục thông qua trải nghiệm hành vi có hiệu quả hơn nhiều so với chỉ học lý thuyết, bởi học sinh sẽ tiếp thu sâu hơn", Chủ tịch Quốc hội nêu rõ.

Bên cạnh đó, cần xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, chuyển trọng tâm giáo dục từ việc nhấn mạnh hình phạt, chế tài xử lý vi phạm sang giáo dục đạo đức và văn hóa thượng tôn pháp luật ngay từ bậc mầm non, tiểu học, để hình thành phản xạ tự giác tuân thủ pháp luật.

Phải tạo ra sự đổi mới về phương thức tiếp cận

"Sửa đổi Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật lần này không chỉ dừng ở việc sửa câu chữ hay bổ sung thêm nhiệm vụ cho các cơ quan, mà cần tạo ra sự đổi mới về phương thức tiếp cận. Đó là chuyển từ tư duy quản lý, ban phát thông tin sang tư duy phục vụ, hỗ trợ người dân nâng cao năng lực tự bảo vệ mình bằng pháp luật. Nếu chúng ta xây dựng tốt luật này và tổ chức thực hiện tốt thì những đạo luật, nghị quyết mà Quốc hội ban hành sẽ thực sự được truyền tải đến người dân, doanh nghiệp và các đối tượng thụ hưởng".

Chủ tịch Quốc hội cũng cho biết, từ khi có Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, trong một năm Quốc hội đã xây dựng, ban hành 122 luật, nghị quyết, trong đó có 94 luật.

Vừa qua, tại Hội nghị sơ kết 6 tháng đầu năm của Chính phủ, đồng chí Tổng Bí thư đã nêu rõ: điểm nghẽn về pháp luật hiện nay cơ bản không còn, mà điểm nghẽn chính là ở khâu tổ chức thực thi pháp luật.

Chính vì vậy, việc sửa đổi Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật lần này có ý nghĩa rất quan trọng, nhằm làm cho công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật thực sự đi vào cuộc sống, đến được với người dân và các đối tượng thụ hưởng.

"Đây không chỉ là nhiệm vụ của ngành tư pháp mà là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị, từ Đảng, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc đến các tổ chức đoàn thể trong công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật", Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Chuyển tư duy từ phổ biến pháp luật sang quản trị tuân thủ pháp luật

ĐBQH Nguyễn Vũ Trung cho rằng, cần chuyển tư duy từ phổ biến pháp luật sang quản trị tuân thủ pháp luật. Nhấn mạnh đây là vấn đề rất quan trọng, đại biểu cho biết, hiện nay, trên thế giới, công tác tuyên truyền vẫn cần thiết, nhưng quan trọng hơn là người được tuyên truyền phải nhận thức được trách nhiệm của mình trong việc biết và sử dụng pháp luật, có khả năng tự bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình cũng như phòng ngừa rủi ro pháp lý.

ĐBQH Nguyễn Vũ Trung phát biểu

Vì vậy, đại biểu Nguyễn Vũ Trung đề nghị bổ sung vào Điều 3 hoặc Điều 5 quy định về việc hình thành năng lực tiếp cận, sử dụng pháp luật và xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật. Đồng thời, kiến nghị bổ sung quy định về quyền của công dân được giải đáp pháp luật, được tiếp cận miễn phí dữ liệu pháp luật, được sử dụng các nền tảng số phục vụ học tập pháp luật và được tiếp cận thông tin pháp luật bằng ngôn ngữ dễ hiểu. Đây cũng là xu hướng chung của nhiều quốc gia phát triển.

Đại biểu cũng đề nghị bổ sung vào Điều 5 nguyên tắc: lấy người dân làm trung tâm, bởi dự thảo Luật hiện nay vẫn thiên nhiều về góc độ quản lý của cơ quan nhà nước.

Đối với quy định về ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), đại biểu Nguyễn Vũ Trung cho rằng đây là quy định rất mới và rất tích cực. Tuy nhiên, cần bổ sung yêu cầu việc ứng dụng AI phải minh bạch nguồn dữ liệu; cập nhật kịp thời văn bản pháp luật mới; có cảnh báo khi kết quả chưa bảo đảm độ tin cậy; không thay thế ý kiến pháp lý chính thức; đồng thời có cơ chế kiểm chứng đối với các thông tin do AI cung cấp. Điều này sẽ góp phần bảo đảm tính chính xác và an toàn trong quá trình sử dụng AI để phổ biến, giáo dục pháp luật.

Điều cần đo lường là người dân có tìm được đúng quy định, có hiểu và sử dụng được pháp luật hay không?

ĐBQH Lê Ngọc Sơn đề nghị hoàn thiện Điều 36 và Điều 37 theo hướng chuyển mạnh sang quản lý theo kết quả.

Theo Báo cáo số 400 của Bộ Tư pháp, trong 13 năm qua, cả nước đã tổ chức hơn 3,6 triệu cuộc phổ biến trực tiếp cho khoảng 492,7 triệu lượt người và cấp phát hơn 277 triệu tài liệu. Tuy nhiên, báo cáo cũng cho thấy việc theo dõi, đánh giá hiệu quả chưa được chú trọng; công tác kiểm tra còn hình thức và chưa thường xuyên.

ĐBQH Lê Ngọc Sơn phát biểu

Dẫn các số liệu trên, đại biểu Lê Ngọc Sơn cho rằng, số cuộc tổ chức, số tài liệu phát hành hay số lượt tiếp cận chưa đủ để chứng minh hiệu quả. Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung vào cuối khoản 3 Điều 36 quy định: Việc bố trí và sử dụng kinh phí phải gắn với nhiệm vụ, sản phẩm, kết quả tiếp cận và mức độ đáp ứng nhu cầu của đối tượng thụ hưởng.

Đồng thời, sửa khoản 2 Điều 37 theo hướng: Hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật được đánh giá trên cơ sở bộ chỉ số đầu ra, trong đó có mức độ tiếp cận thực chất, khả năng hiểu và sử dụng thông tin pháp luật, sự hài lòng của đối tượng thụ hưởng, mức độ tiếp cận của các đối tượng đặc thù và hiệu quả ứng dụng công nghệ số. Kết quả đánh giá được công khai phù hợp, sử dụng để điều chỉnh kế hoạch, phân bổ nguồn lực và nâng cao trách nhiệm của cơ quan, người đứng đầu; việc thu thập, sử dụng dữ liệu phải tuân thủ pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân.

"Điều cần đo lường không phải là tổ chức bao nhiêu cuộc hay phát bao nhiêu tài liệu, mà là người dân có tìm được đúng quy định, có hiểu và sử dụng được pháp luật hay không. Đây cũng là cách chuyển công tác phổ biến, giáo dục pháp luật từ dàn trải sang phục vụ đúng nhu cầu, phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị", đại biểu Lê Ngọc Sơn nhấn mạnh.

Phạm Thúy; Ảnh: Phạm Thắng