Chủ quyền số: Những gợi mở từ kinh nghiệm trên thế giới

ử tri quét mã QR bằng điện thoại thông minh có thể nhanh chóng kiểm tra các thông tin liên quan đến quyền bầu cử. Ảnh: Văn Điệp/TTXVN

Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số đã làm thay đổi cách thức vận hành của nền kinh tế toàn cầu. Các nền tảng công nghệ, điện toán đám mây, trí tuệ nhân tạo (AI) và hệ sinh thái dữ liệu đang trở thành nền tảng cho hoạt động sản xuất, thương mại và quản trị quốc gia. Từ năm 2020, trong một bài viết đăng trên website của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), ông Antonio Neri, Chủ tịch kiêm Giám đốc điều hành của tập đoàn Hewlett Packard đã nhận định dữ liệu sẽ là một nguồn tài nguyên giống như dầu mỏ, khí đốt... Việc kiểm soát và khai thác dữ liệu có thể tạo ra lợi thế lớn trong phát triển kinh tế và công nghệ, thậm chí mang tới cơ hội thúc đẩy tiến bộ trong việc giải quyết một số thách thức xã hội khó khăn nhất của thế giới. Trong bối cảnh đó, nhiều nước bắt đầu chú trọng hơn tới vấn đề chủ quyền số (digital sovereignty). Các chuyên gia cơ bản thống nhất rằng nếu không có chiến lược chủ quyền số, các nước có thể trở nên phụ thuộc vào các nền tảng công nghệ nước ngoài trong các lĩnh vực quan trọng như điện toán đám mây, trí tuệ nhân tạo hay hạ tầng dữ liệu.

Liên minh châu Âu (EU) là một trong những khu vực đi đầu trong việc xây dựng chiến lược chủ quyền số. Những năm gần đây, EU đã triển khai nhiều chính sách nhằm tăng cường khả năng tự chủ về công nghệ và bảo vệ dữ liệu của công dân. Các tài liệu của Ủy ban châu Âu và Nghị viện châu Âu cho thấy chiến lược chủ quyền số của EU nhằm bảo đảm rằng châu Âu có khả năng tự thiết kế, phát triển, kiểm soát và bảo vệ hạ tầng công nghệ số của mình, bao gồm phần cứng và phần mềm như trung tâm dữ liệu và điện toán đám mây, AI, bán dẫn, an ninh mạng và mạng viễn thông. Mục tiêu cốt lõi là giảm sự phụ thuộc vào các nhà cung cấp công nghệ ngoài châu Âu, đặc biệt là các tập đoàn công nghệ lớn của Mỹ và Trung Quốc, đồng thời phát triển các công nghệ chiến lược của riêng mình.

Một trong những sáng kiến quan trọng của EU là đã ban hành các quy định nhằm thiết lập thị trường số công bằng hơn, hạn chế sức mạnh của các Big Tech và tăng cường quyền kiểm soát cũng như khả năng tiếp cận dữ liệu của người dùng. Trong đó, Đạo luật Thị trường số (Digital Markets Act) tạo cơ hội cạnh tranh cho các doanh nghiệp nhỏ, không để các Big Tech lạm dụng vị trí thống trị, với các quy định như không được ưu tiên sản phẩm của mình hơn đối thủ trên nền tảng; không được ngăn người dùng cài đặt ứng dụng hoặc dịch vụ bên ngoài; phải cho phép khả năng tương tác giữa các nền tảng nhắn tin. Còn Đạo luật Dữ liệu (Data Act) tập trung vào việc truy cập, chia sẻ và sử dụng dữ liệu trong nền kinh tế số, với mục tiêu chính là tăng khả năng truy cập và sử dụng dữ liệu trong nền kinh tế EU; trao cho người dùng quyền kiểm soát lớn hơn đối với dữ liệu họ tạo ra từ các thiết bị kết nối; thúc đẩy cạnh tranh và đổi mới trong thị trường dữ liệu. Đạo luật Dữ liệu cũng thiết lập các quy tắc công bằng về chia sẻ dữ liệu giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp, cũng như trong một số trường hợp giữa doanh nghiệp và cơ quan công quyền.

Bên cạnh đó, EU cũng triển khai nhiều sáng kiến nhằm phát triển hạ tầng số mang tính tự chủ, tiêu biểu như dự án điện toán đám mây GAIA-X, hướng tới việc xây dựng một hệ sinh thái dữ liệu châu Âu an toàn, minh bạch và có khả năng tương tác, cho phép các doanh nghiệp và tổ chức chia sẻ và khai thác dữ liệu theo các tiêu chuẩn chung của châu Âu. Theo các nhà hoạch định chính sách của Ủy ban châu Âu, mục tiêu của những sáng kiến như vậy không phải là đóng cửa thị trường công nghệ, mà là tăng cường chủ quyền số và tạo ra sự cân bằng trong hệ sinh thái công nghệ toàn cầu. Qua đó, các quốc gia và doanh nghiệp châu Âu có thể duy trì quyền kiểm soát đối với dữ liệu và các hạ tầng công nghệ chiến lược, đồng thời vẫn thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hợp tác quốc tế.

Ngoài châu Âu, nhiều quốc gia khác cũng đang thúc đẩy các chiến lược chủ quyền số trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gia tăng. Theo báo cáo của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhiều chính phủ đã bắt đầu ban hành các quy định liên quan đến chủ quyền dữ liệu, trong đó yêu cầu một số loại dữ liệu quan trọng phải được lưu trữ trong lãnh thổ quốc gia hoặc tuân thủ các tiêu chuẩn bảo mật và quản trị dữ liệu nghiêm ngặt. Xu hướng này phản ánh mối lo ngại ngày càng lớn về an ninh dữ liệu và quyền kiểm soát hạ tầng số, đặc biệt trong các lĩnh vực nhạy cảm như tài chính, quốc phòng và hạ tầng quan trọng. Nhiều chính phủ cho rằng việc kiểm soát dữ liệu trong các lĩnh vực này có ý nghĩa quan trọng đối với an ninh quốc gia và khả năng tự chủ công nghệ. Bên cạnh đó, sự phát triển nhanh chóng của AI cũng khiến dữ liệu trở thành nguồn lực chiến lược. Các hệ thống AI cần khối lượng dữ liệu lớn để huấn luyện mô hình và cải thiện thuật toán, vì vậy những nước có khả năng thu thập, quản lý và khai thác dữ liệu hiệu quả có thể giành được lợi thế trong cạnh tranh công nghệ toàn cầu.

Nền tảng VNeID là một ứng dụng trên thiết bị di động được phát triển bởi Trung tâm dữ liệu quốc gia về dân cư của Bộ Công An Việt Nam. Ảnh chụp màn hình

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, việc xây dựng năng lực tự chủ công nghệ và quản trị dữ liệu cũng được đặt ra trong các định hướng phát triển khoa học - công nghệ của Việt Nam. Nghị quyết 57-NQ/TW đặt mục tiên từng bước làm chủ một số công nghệ chiến lược, công nghệ số như: AI, Internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn, điện toán đám mây, chuỗi khối, bán dẫn, công nghệ lượng tử, nano, thông tin di động 5G, 6G, thông tin vệ tinh và một số công nghệ mới nổi. Nghị quyết cũng yêu cầu phát triển Chính phủ số, kinh tế số, xã hội số, công dân số, công nghiệp văn hóa số đạt mức cao của thế giới, đưa Việt Nam vào nhóm các nước dẫn đầu về an toàn, an ninh không gian mạng, an ninh dữ liệu và bảo vệ dữ liệu.

Để thực hiện được các mục tiêu đó, việc phát triển nền tảng số nội địa trở thành một trong những giải pháp quan trọng để tăng cường chủ quyền số. Bởi việc xây dựng các nền tảng số trong nước không chỉ giúp giảm phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài mà còn tạo cơ hội cho các doanh nghiệp công nghệ phát triển, đồng thời góp phần xây dựng hệ sinh thái công nghệ mạnh mẽ hơn, tăng cường năng lực cạnh tranh trong nền kinh tế số. Điều đáng mừng là tới nay, chúng ta đã xây dựng được nhiều nền tảng số quốc gia, đã đi vào vận hành, từ Cơ sở Dữ liệu quốc gia về dân cư, Cổng Dịch vụ công quốc gia đến hạ tầng định danh và xác thực điện tử, tạo nền tảng cho người dân và doanh nghiệp tham gia giao dịch điện tử an toàn, thuận tiện. Nhưng giống như Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng phát biểu tại Diễn đàn quốc gia phát triển Kinh tế số và Xã hội số lần thứ III cuối năm 2025, chúng ta cần kiến tạo một cấu trúc nền kinh tế số quốc gia thay vì số hóa rời rạc từng lĩnh vực, chuyển từ tiếp cận mỗi ngành một đề án chuyển đổi số sang thiết kế lại cấu trúc nền kinh tế dựa trên các lớp hạ tầng số dùng chung như viễn thông, internet, điện toán, dữ liệu số, AI, nền tảng số và dịch vụ số. Nhà nước cần phải đóng vai kiến trúc sư trưởng của nền kinh tế số và xã hội số quốc gia, định hình cấu trúc để thị trường vận hành.

Bên cạnh đó, phải thấy rằng hiện nay, tình trạng thu thập, mua bán và sử dụng trái phép dữ liệu cá nhân diễn ra ngày càng phổ biến, gắn với các hành vi giả danh ngân hàng, doanh nghiệp viễn thông, sàn thương mại điện tử và cơ quan công quyền để lừa đảo, chiếm đoạt tài sản. Điều này cho thấy dữ liệu cá nhân ngày càng trở thành yếu tố trọng yếu của Chính phủ số và nền kinh tế số. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân hính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 được xem là bước ngoặt quan trọng trong bảo vệ quyền riêng tư, bảo đảm an ninh dữ liệu và củng cố niềm tin số tại Việt Nam. Vấn đề nằm ở góc độ triển khai bảo vệ dữ liệu và dữ liệu cá nhân - điều kiện tiên quyết để xây dựng niềm tin trong xã hội số. Ở khía cạnh này, thiết nghĩ vai trò của Nhà nước không chỉ dừng ở quản lý, mà quan trọng cần làm tốt hơn nữa vai trò chủ thể kiến tạo niềm tin cho công dân khi tham gia không gian số.

Tựu chung, bối cảnh hiện nay cho thấy kinh tế số và xã hội số không còn là lựa chọn mà là con đường tất yếu, là động lực cốt lõi của tăng trưởng và đổi mới mô hình phát triển, đồng thời dữ liệu và nền tảng công nghệ đang trở thành nguồn lực chiến lược của các quốc gia. Nhiều nước trên thế giới đã bắt đầu thúc đẩy chiến lược chủ quyền số nhằm kiểm soát dữ liệu, bảo vệ hạ tầng công nghệ và giảm phụ thuộc vào các nền tảng công nghệ nước ngoài. Xu hướng này cũng đặt ra nhiều gợi mở cho quá trình triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW, trong đó nhấn mạnh yêu cầu tự chủ công nghệ và dữ liệu trong kỷ nguyên số.

Gia Hân/Báo Tin tức và Dân tộc