Chủ động dự trữ xăng dầu chiến lược

Xăng dầu tồn kho quá mỏng

Trong đợt biến động vừa qua, Việt Nam chưa phải sử dụng tới nguồn xăng dầu dự trữ quốc gia. Điều đó cho thấy hệ thống cung ứng trong nước, nhập khẩu và dự trữ thương mại của doanh nghiệp vẫn đang giúp thị trường trụ vững trước sóng gió. Tuy nhiên, cú sốc năng lượng từ xung đột Trung Đông một lần nữa cho thấy mức độ dễ tổn thương của những nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu khi rủi ro nguồn cung bị gián đoạn.

Hiện nay, dự trữ xăng dầu ở Việt Nam được chia làm ba cấp độ. Dự trữ quốc gia do Nhà nước nắm giữ tương đương khoảng 7-10 ngày tiêu dùng, tương ứng khoảng 9 ngày nhập ròng. Dự trữ thương mại bắt buộc của doanh nghiệp đầu mối khoảng 20 ngày, trong khi tồn kho tại các nhà máy sản xuất dao động từ 10-15 ngày; tổng cộng đạt khoảng 40-45 ngày. Điều đáng nói, phần lớn lượng này thuộc sở hữu doanh nghiệp và phục vụ mục tiêu kinh doanh, không phải là công cụ can thiệp trực tiếp của Nhà nước.

Dự trữ xăng dầu ở Việt Nam hiện ở mức thấp so với các nước trên thế giới

Khi thị trường xảy ra cú sốc như vừa qua, nguồn nhập khẩu bị gián đoạn, chi phí logistics tăng mạnh khiến doanh nghiệp phải xoay xở từng chuyến hàng, còn cơ quan điều hành liên tục phải sử dụng các công cụ tài chính để “hạ nhiệt” thị trường.

PGS.TS Ngô Trí Long cho rằng vấn đề của Việt Nam không đơn thuần là thiếu kho mà là thiếu một hệ thống dự trữ chiến lược đúng nghĩa. Phần lớn lượng xăng dầu dự trữ tại Việt Nam hiện vẫn do các doanh nghiệp đầu mối thực hiện theo nghĩa vụ kinh doanh. Cách tiếp cận này giúp giảm áp lực cho ngân sách nhà nước, nhưng về bản chất vẫn là dự trữ mang tính thương mại, chưa đáp ứng yêu cầu của một hệ thống dự trữ năng lượng mang tính chiến lược.

PGS.TS Ngô Trí Long

Theo ông Long, nhìn ra thế giới, khoảng cách dự trữ xăng dầu của Việt Nam hiện rất rõ ràng. Các nước thành viên Cơ quan Năng lượng quốc tế duy trì mức tối thiểu 90 ngày nhập ròng. Nhật Bản và Hàn Quốc có thể đáp ứng trên 200 ngày tiêu dùng, Thái Lan vượt 100 ngày, còn Trung Quốc duy trì mức tương đương 2-3 tháng nhập khẩu.

“Khi không có quy mô dự trữ đủ lớn, mọi công cụ điều hành đều trở thành phản ứng ngắn hạn, thay vì chủ động dẫn dắt thị trường”, ông Long đánh giá.

Cần cơ chế linh hoạt để giảm áp lực ngân sách

Trước ảnh hưởng của xung đột ở Trung Đông gây gián đoạn nguồn cung, mới đây Thủ tướng đã yêu cầu Bộ Công Thương thúc đẩy nhanh các giải pháp nâng cao năng lực dự trữ xăng dầu, hướng tới mục tiêu đảm bảo mức dự trữ tối thiểu tương đương 90 ngày nhập khẩu.

Ông Bùi Ngọc Bảo

Trao đổi với PV Tiền Phong, đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương cho biết, thực tế theo Quy hoạch tổng thể năng lượng quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 (điều chỉnh) mới được phê duyệt cách đây một tháng, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 nâng tổng mức dự trữ xăng dầu (bao gồm dầu thô và sản phẩm) lên khoảng 90 ngày nhập ròng. Trong đó, dự trữ sản xuất khoảng 25 ngày, dự trữ thương mại khoảng 35 ngày và dự trữ quốc gia khoảng 30 ngày.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, Việt Nam dự kiến xây mới 500.000 m3 kho chứa xăng dầu đến năm 2030. Kho dự trữ dầu thô sẽ được xây dựng từ 1-2 kho tại các khu vực gần nhà máy lọc dầu như Dung Quất, Nghi Sơn, Long Sơn với tổng công suất 1-2 triệu tấn.

Đối với hạ tầng dự trữ thương mại, hệ thống 89 kho hiện nay sẽ tiếp tục được khai thác và mở rộng, nâng công suất lên khoảng 1,4 triệu m3. Đồng thời, 59 kho xăng dầu thương mại mới sẽ được xây dựng tại các địa phương, với tổng công suất khoảng 5,1 triệu m3.

Theo tính toán của Quy hoạch, nhu cầu đầu tư cho hệ thống hạ tầng dự trữ xăng dầu và khí đốt đến năm 2030 ước khoảng 270.000 tỷ đồng. Đây mới chỉ là chi phí xây dựng kho bãi, chưa bao gồm vốn để mua xăng dầu dự trữ. Nếu chỉ dựa vào ngân sách nhà nước, mục tiêu này gần như không khả thi, do đó việc huy động nguồn lực xã hội là yêu cầu bắt buộc.

Theo giới chuyên gia, cần có cơ chế hấp dẫn để thu hút doanh nghiệp tham gia vào việc dự trữ xăng dầu

“Hiện Bộ Công Thương đang phối hợp với Bộ Tài chính trong quá trình triển khai thực hiện kế hoạch nêu trên để thực hiện theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ”, đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cho biết.

Ông Bùi Ngọc Bảo, Chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam nhìn nhận, việc sớm nâng mức dự trữ xăng dầu là cần thiết, cấp bách. Song một nền kinh tế đang phát triển, việc dồn toàn bộ ngân sách để đạt mức dự trữ 90 ngày là rất thách thức. Vì vậy, cần thay đổi cách tiếp cận, không chỉ dựa vào dự trữ quốc gia truyền thống.

Theo ông Bảo, hướng đi phù hợp là kết hợp giữa dự trữ quốc gia và một lớp dự trữ lưu thông tập trung. Tức là ngoài phần dự trữ do Nhà nước nắm giữ, cần hình thành một lượng hàng hóa thực tế trong hệ thống lưu thông, được quản lý tập trung và có thể sử dụng ngay khi cần thiết.

Chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam đề xuất cần chuyển một phần chức năng của Quỹ Bình ổn giá từ công cụ tài chính sang công cụ hàng hóa. Khi giá thấp, Nhà nước có thể mua vào tích trữ; khi thị trường căng thẳng, lượng hàng này sẽ được tung ra để điều tiết cung - cầu.

“Điều này có nghĩa thay vì bù giá, Nhà nước sẽ bù hàng can thiệp trực tiếp vào nguồn cung. Điều này không chỉ giúp giảm áp lực ngân sách, mà còn nâng cao hiệu quả điều hành trong những thời điểm thị trường biến động mạnh”, ông Bảo nói.

Dương Hưng