Chủ động chiến lược: Bài học từ Cách mạng Tháng Tám 1945

Từ thực tiễn Cách mạng Tháng Tám năm 1945 có thể rút ra những bài học có giá trị phương pháp luận sâu sắc đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay: Phải chủ động tạo thế, tạo lực; nâng cao năng lực dự báo chiến lược; nhận diện đúng thời cơ và nguy cơ; quyết đoán hành động khi thời cơ chín muồi; đồng thời biến thời cơ thành động lực phát triển đất nước.

Từ tạo thế, tạo lực đến chớp đúng thời cơ

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thường được nhắc đến như một cuộc cách mạng diễn ra với tốc độ thần tốc: Hà Nội giành chính quyền ngày 19-8, Huế ngày 23-8, Sài Gòn ngày 25-8; đến cuối tháng 8, chính quyền về cơ bản thuộc về nhân dân trên phạm vi cả nước. Ngày 2-9-1945, tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Những mốc thời gian ấy cho thấy sức mạnh và tốc độ đặc biệt của cuộc tổng khởi nghĩa. Nhưng, nếu chỉ nhìn vào “mấy ngày tháng Tám”, sẽ không thể lý giải đầy đủ vì sao một dân tộc thuộc địa có thể làm nên bước ngoặt lịch sử lớn lao như vậy.

Thực chất, thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám là kết quả của một quá trình chuẩn bị chiến lược lâu dài và một quyết định hành động đặc biệt mau lẹ. Từ những năm 1930, Đảng từng bước xây dựng lực lượng chính trị, giác ngộ quần chúng, rèn luyện đội ngũ, tổ chức các phong trào cách mạng và tích lũy kinh nghiệm lãnh đạo. Đến Hội nghị Trung ương 8 (tháng 5-1941), Đảng ta xác định giải phóng dân tộc là nhiệm vụ cấp thiết hàng đầu, đặt lợi ích dân tộc lên trên hết trong hoàn cảnh lịch sử lúc bấy giờ. Sự chuyển hướng chiến lược đó có ý nghĩa quyết định. Khi xác định đúng vấn đề cốt lõi của thời đại, Đảng có cơ sở để tập hợp rộng rãi mọi lực lượng yêu nước, xây dựng Mặt trận Việt Minh, phát triển lực lượng vũ trang, xây dựng căn cứ địa và từng bước hình thành thế trận cách mạng.

Đặc biệt, sau ngày 9-3-1945, khi Nhật đảo chính Pháp, Ban Thường vụ Trung ương Đảng ban hành Chỉ thị lịch sử: “Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta”, kịp thời chuyển hướng đấu tranh, phát động cao trào kháng Nhật cứu nước. Tháng 6-1945, Khu Giải phóng Việt Bắc được thành lập; phong trào đấu tranh chính trị kết hợp với đấu tranh vũ trang, khởi nghĩa từng phần phát triển ở nhiều địa phương. Như vậy, thời cơ không phải món quà bất ngờ của lịch sử. Thời cơ chỉ trở thành cơ hội chiến thắng khi lực lượng cách mạng đã được chuẩn bị đủ mạnh để đón nhận và chuyển hóa nó thành hành động thực tiễn.

Lệnh Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945 được toàn thể nhân dân đồng tình hưởng ứng. Ảnh tư liệu 

Nhận diện chính xác thời cơ chiến lược

Thời cơ của Tổng khởi nghĩa tháng Tám xuất hiện trong một hoàn cảnh quốc tế đặc biệt. Chiến tranh thế giới thứ hai đi đến hồi kết; phát xít Nhật liên tiếp thất bại và ngày 15-8-1945 tuyên bố đầu hàng Đồng minh vô điều kiện. Bộ máy thống trị của Nhật và chính quyền tay sai ở Đông Dương rơi vào trạng thái khủng hoảng, hoang mang. Trong khi đó, quân Đồng minh chưa kịp tiến vào Đông Dương để giải giáp quân Nhật, còn thực dân Pháp chưa đủ điều kiện khôi phục ngay quyền thống trị. Một “khoảng thời gian chiến lược” xuất hiện. Điểm đặc biệt xuất sắc trong nghệ thuật lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh là nhận ra thời cơ không chỉ ở sự suy yếu của đối phương mà còn ở sự hội tụ của hàng loạt điều kiện khách quan và chủ quan.

Ngày 13-8-1945, Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc được thành lập và ban hành Quân lệnh số 1, phát động Tổng khởi nghĩa. Hội nghị toàn quốc của Đảng tại Tân Trào nhận định: “Cơ hội rất tốt cho ta giành độc lập đã tới”, đồng thời xác định những nguyên tắc quan trọng để bảo đảm thắng lợi: Tập trung, thống nhất và kịp thời. Đó chính là cốt lõi của nắm bắt thời cơ chiến lược: Không chờ đợi thời cơ “hoàn hảo”, mà phải nhận diện đúng thời điểm có lợi nhất trong tương quan lực lượng cụ thể để hành động. Nếu hành động quá sớm, khi điều kiện chưa chín muồi, lực lượng cách mạng có thể bị tổn thất lớn. Nếu hành động quá muộn, thời cơ sẽ qua đi, đối phương có thể phục hồi hoặc lực lượng bên ngoài can thiệp, làm thay đổi tương quan. Cách mạng Tháng Tám đã giải quyết thành công bài toán cực kỳ khó khăn đó: Chuẩn bị lâu dài nhưng hành động đúng lúc; kiên trì chiến lược nhưng quyết đoán về thời cơ.

Không tuyệt đối hóa thời cơ khách quan

Một trong những nhận thức có ý nghĩa phương pháp luận quan trọng nhất là không thể giải thích thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám chỉ bằng sự thất bại của phát xít Nhật. Nhật đầu hàng là điều kiện khách quan đặc biệt thuận lợi, nhưng nếu không có lực lượng cách mạng được chuẩn bị từ trước, thời cơ ấy không tự biến thành thắng lợi. Nghiên cứu gần đây của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cũng nhấn mạnh rằng, ngày 15-8-1945 không phải điểm khởi đầu của quá trình giành chính quyền; đó là thời điểm tình thế khách quan chuyển biến đặc biệt thuận lợi, tạo điều kiện để thực lực đã được chuẩn bị từ trước được huy động trên quy mô cả nước. Điều đó cho thấy một quy luật sâu sắc: Thời cơ khách quan chỉ có thể được chuyển hóa thành thắng lợi bằng năng lực chủ quan.

Nói cách khác, có thể phân biệt hai vấn đề: Thời cơ xuất hiện và khả năng nắm bắt thời cơ. Hai vấn đề ấy không đồng nhất. Trong cùng một hoàn cảnh lịch sử, một lực lượng có thể nhìn thấy cơ hội nhưng không đủ sức tận dụng; một lực lượng khác có thể có thực lực nhưng chậm trễ trong quyết định; chỉ lực lượng vừa có thực lực, vừa có năng lực dự báo, tổ chức và hành động mới có thể biến thời cơ thành bước ngoặt. Đây chính là giá trị khoa học và nghệ thuật lãnh đạo nổi bật của Cách mạng Tháng Tám.

Bài học lớn: Chủ động tạo thời cơ, không thụ động chờ thời cơ

Bài học đầu tiên và có ý nghĩa nền tảng là phải chủ động chuẩn bị để khi thời cơ xuất hiện có đủ khả năng hành động. Cách mạng Tháng Tám không phải là sự “ăn may” của lịch sử. Trước tháng 8-1945, Đảng đã chuẩn bị lực lượng chính trị rộng lớn, xây dựng lực lượng vũ trang, căn cứ địa, hệ thống tổ chức và đội ngũ cán bộ; đồng thời tiến hành nhiều hình thức đấu tranh, từ chính trị đến vũ trang, từ khởi nghĩa từng phần đến chuẩn bị tổng khởi nghĩa. Bởi vậy, tạo thế, tạo lực chính là tạo tiền đề để nắm bắt thời cơ. Trong thực tiễn hôm nay cũng vậy. Một quốc gia muốn tận dụng được các cơ hội phát triển mới phải có nền tảng kinh tế, khoa học - công nghệ, nguồn nhân lực, thể chế, quốc phòng, an ninh, đối ngoại và sức mạnh đại đoàn kết đủ vững chắc. Một cơ hội về khoa học - công nghệ sẽ không có nhiều ý nghĩa nếu thiếu nhân lực chất lượng cao; cơ hội hội nhập không thể chuyển thành lợi ích nếu năng lực cạnh tranh thấp; cơ hội chiến lược về đối ngoại không thể phát huy nếu nội lực quốc gia chưa đủ mạnh. Do đó, nắm bắt thời cơ trước hết là chuẩn bị năng lực để biến thời cơ thành kết quả.

Bài học về năng lực dự báo và quyết đoán chiến lược. Cách mạng Tháng Tám còn để lại bài học sâu sắc về năng lực dự báo chiến lược. Trong một thế giới biến động nhanh, bất định và khó lường, việc nhận diện đúng xu hướng vận động của tình hình có ý nghĩa ngày càng lớn. Năm 1945, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ nhìn vào hiện tượng trước mắt mà đánh giá được xu thế thất bại tất yếu của chủ nghĩa phát xít, sự thay đổi tương quan lực lượng và những khả năng có thể tác động trực tiếp đến vận mệnh dân tộc. Nhưng dự báo đúng mới chỉ là một nửa của vấn đề. Nửa còn lại là quyết định đúng và hành động đủ nhanh. Trong Cách mạng Tháng Tám, từ nhận định thời cơ đến thành lập Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc, ban hành Quân lệnh số 1, triệu tập Quốc dân Đại hội và phát động Tổng khởi nghĩa diễn ra trong một khoảng thời gian rất ngắn. Điều đó gợi ra một yêu cầu đối với lãnh đạo, quản lý hiện nay: Không chỉ cần tư duy chiến lược mà còn phải có năng lực chuyển hóa tư duy chiến lược thành quyết sách kịp thời. Một quyết sách đúng nhưng ban hành quá chậm có thể trở thành quyết sách không còn đúng với tình hình. Một cơ hội phát triển nếu bị bỏ lỡ có thể không xuất hiện lần thứ hai với điều kiện tương tự.

Khối nghi trượng thể hiện tinh thần đại đoàn kết toàn dân tộc trong đội hình diễu binh, diễu hành tại Lễ kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh (năm 2025). Ảnh: TRỌNG HẢI

Ý nghĩa hiện nay: Biến thời cơ thành động lực của phát triển

81 năm sau Cách mạng Tháng Tám, bài học nắm bắt thời cơ vẫn giữ nguyên giá trị, nhưng nội dung vận dụng đã có những biểu hiện mới.

Trước hết, phải kiên định mục tiêu chiến lược, đồng thời linh hoạt về phương pháp và bước đi. Cách mạng Tháng Tám cho thấy sự kiên định mục tiêu độc lập dân tộc đi liền với sự mềm dẻo, linh hoạt trong sách lược. Trong bối cảnh hiện nay, càng đứng trước những biến động nhanh chóng, càng phải giữ vững những lợi ích cốt lõi của quốc gia - dân tộc, đồng thời chủ động điều chỉnh phương thức, chính sách và cách thức hành động phù hợp với thực tiễn.

Thứ hai, phải nâng cao chất lượng dự báo chiến lược. Trong kỷ nguyên của chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, cạnh tranh công nghệ, biến đổi khí hậu, chuyển dịch chuỗi cung ứng và những biến động địa chính trị, thời cơ và nguy cơ thường đan xen, chuyển hóa rất nhanh. Vì vậy, năng lực phân tích dữ liệu, dự báo xu hướng, nhận diện điểm nghẽn và xây dựng các kịch bản chiến lược phải trở thành một năng lực cốt lõi của hệ thống lãnh đạo, quản lý.

Thứ ba, phải phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Thắng lợi năm 1945 là thắng lợi của sức mạnh toàn dân dưới sự lãnh đạo của Đảng. Ngày nay, muốn biến thời cơ phát triển thành sức mạnh quốc gia phải khơi dậy và kết nối được nguồn lực của Nhà nước, doanh nghiệp, trí thức, người lao động, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài và toàn xã hội.

Thứ tư, phải kết hợp chặt chẽ giữa xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Thời cơ phát triển chỉ bền vững khi đất nước giữ vững độc lập, chủ quyền, ổn định chính trị - xã hội, môi trường hòa bình và an ninh quốc gia. Vì thế, xây dựng tiềm lực kinh tế, khoa học - công nghệ, văn hóa, quốc phòng, an ninh và đối ngoại phải được đặt trong một chỉnh thể chiến lược thống nhất.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là minh chứng sinh động cho một chân lý: Lịch sử mở ra thời cơ, nhưng chính con người phải đủ bản lĩnh, trí tuệ và sức mạnh để biến thời cơ thành thắng lợi. Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám không phải sản phẩm của một khoảnh khắc đơn lẻ, mà là kết tinh của nhiều năm chuẩn bị, của đường lối đúng đắn, của sức mạnh đại đoàn kết toàn dân, của nghệ thuật tạo thế, tạo lực và đặc biệt là khả năng nhận diện, chớp đúng thời cơ chiến lược. Khi thời cơ xuất hiện, Đảng đã không do dự; khi hành động, đã tập trung, thống nhất và kịp thời.

Giá trị lớn nhất của bài học ấy hôm nay không nằm ở việc “chờ một thời cơ mới” giống năm 1945, mà ở phương pháp tạo dựng và sử dụng thời cơ. Đó là chủ động chuẩn bị từ sớm, nhìn xa hơn hiện tại, dự báo đúng xu thế, nhận diện cả cơ hội và nguy cơ, xây dựng nội lực đủ mạnh, giữ vững mục tiêu chiến lược và quyết đoán hành động khi điều kiện chín muồi.

Trong kỷ nguyên phát triển mới, đất nước đang đứng trước những cơ hội lớn chưa từng có, đồng thời cũng đối diện với không ít thách thức mới. Vì thế, bài học Cách mạng Tháng Tám càng nhắc nhở chúng ta rằng: Không có thời cơ nào tự biến thành thắng lợi; cũng không có thắng lợi lớn nào đến từ sự thụ động chờ đợi. Thời cơ phải được nhận diện bằng trí tuệ, chuẩn bị bằng nội lực và nắm bắt bằng quyết tâm hành động. Đó chính là sự tiếp nối tinh thần Cách mạng Tháng Tám trong điều kiện mới: Biến khát vọng thành quyết sách, quyết sách thành hành động, hành động thành sức mạnh và sức mạnh thành những bước phát triển mới của đất nước.

Thiếu tướng, PGS, TS NGUYỄN VĂN SÁU, Phó viện trưởng Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam