Chống lãng phí bằng sáng kiến của người lao động

Từ quy định pháp luật đến hành động cụ thể

Người trực tiếp vận hành máy móc, xử lý hồ sơ, quản lý kho hàng hay phục vụ khách hàng thường là những người hiểu rõ nhất các điểm bất hợp lý trong công việc hằng ngày. Một thao tác thừa, một quy trình chờ đợi kéo dài, một loại bao bì sử dụng quá mức hay một thiết bị hoạt động không đúng công suất đều có thể tạo ra những khoản lãng phí đáng kể nếu kéo dài trong thời gian dài.

Vấn đề đặt ra là làm thế nào để những quan sát của người lao động không dừng lại ở những lời góp ý riêng lẻ, mà trở thành sáng kiến được tiếp nhận, kiểm chứng và áp dụng vào thực tế. Dưới góc độ pháp lý và quản trị doanh nghiệp, đây không chỉ là câu chuyện về quản trị nhân sự, mà còn gắn với yêu cầu sử dụng hiệu quả nguồn lực và trách nhiệm phòng, chống lãng phí.

Lắng nghe những ý tưởng từ thực tiễn sản xuất, kinh doanh của người lao động có thể giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí. Ảnh minh hoạ: Thanh Tuấn

Luật Tiết kiệm, chống lãng phí có hiệu lực thi hành từ ngày 1-7-2026, điều chỉnh cả hoạt động sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng của doanh nghiệp, tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, qua đó đặt vấn đề sử dụng hiệu quả nguồn lực trong phạm vi rộng hơn, không chỉ giới hạn ở quản lý tài chính và tài sản công.

Đối với doanh nghiệp, thực hành tiết kiệm, chống lãng phí không đơn thuần là cắt giảm chi phí trước mắt. Điều quan trọng là sử dụng hợp lý nguyên liệu, năng lượng, máy móc, thời gian lao động và các nguồn lực khác, đồng thời bảo đảm chất lượng sản phẩm, an toàn lao động và hiệu quả sản xuất, kinh doanh.

Trong khi đó, Luật Thủ đô 2026, có hiệu lực thi hành từ ngày 1-7-2026, với các quy định về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tạo cơ sở cho việc phát triển các cơ chế thúc đẩy sáng kiến, ứng dụng công nghệ và nâng cao năng suất, hiệu quả hoạt động trên địa bàn Hà Nội. Luật định hướng việc sử dụng nguồn lực cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo gắn với kết quả đầu ra, tính minh bạch và hiệu quả.

Từ các định hướng pháp luật nêu trên, doanh nghiệp có thể chủ động xây dựng quy trình tiếp nhận, thử nghiệm và đánh giá sáng kiến của người lao động. Đây là một giải pháp quản trị thiết thực để phòng ngừa lãng phí từ gốc.

Một sáng kiến nhỏ có thể tạo ra khoản tiết kiệm lớn

Ông Đồng Sỹ Triều, chủ một doanh nghiệp chuyên sản xuất bao bì ở Hà Nội chia sẻ, trước kia, mỗi lần thay đổi mẫu sản phẩm theo yêu cầu của khách hàng, dây chuyền sản xuất thường phải chạy thử nhiều lần mới đạt thông số kỹ thuật dẫn đến một lượng lớn nguyên liệu bị loại bỏ, làm tăng chi phí và thời gian vận hành.

Sau đó, vị chủ doanh nghiệp này đã yêu cầu công nhân trực tiếp vận hành máy móc và kỹ thuật viên đưa ra sáng kiến, đề xuất chuẩn hoá thông số cài đặt dây chuyền sản xuất, xây dựng quy trình chạy thử theo từng mẫu sản phẩm và bố trí bước kiểm tra trước khi chạy hàng loạt. Từ sáng kiến của người lao động đã giúp doanh nghiệp của ông Đồng Sỹ Triều tiết kiệm được một khoản chi phí không hề nhỏ.

Ông Đồng Sỹ Triều chia sẻ, trước khi áp dụng sáng kiến của người lao động, ông cũng đã đánh giá, so sánh số liệu trước và sau khi cải tiến trong điều kiện tương đương, đồng thời tính đến các chi phí phát sinh. Đáng chú ý, sáng kiến của người lao động không yêu cầu doanh nghiệp phải đầu tư dây chuyền công nghệ mới, mà giá trị chủ yếu nằm ở kinh nghiệm thực tế của người trực tiếp vận hành thiết bị, kết hợp với các tổ chức công việc khoa học hơn.

Tương tự, tại một cửa hàng bán lẻ, nhân viên có thể đề xuất phân loại hàng hóa theo kích thước để giảm lượng vật liệu chèn lót và bao bì. Tại bộ phận hành chính, người xử lý hồ sơ có thể đề xuất chuẩn hóa biểu mẫu, loại bỏ việc nhập lại cùng một dữ liệu ở nhiều bước. Tại bộ phận hậu cần, nhân viên có thể phát hiện lịch giao nhận chưa hợp lý khiến phương tiện phải chờ lâu hoặc di chuyển nhiều lần.

Mỗi sáng kiến cần được xem xét trên cơ sở phù hợp với quy trình chuyên môn, khả năng áp dụng, chất lượng đầu ra và mức tiết kiệm thực tế, thay vì chỉ đánh giá bằng số lượng ý tưởng được gửi lên.

Doanh nghiệp cần xây dựng cơ chế tiếp nhận sáng kiến minh bạch

Từ góc độ pháp lý, luật sư Đoàn Viết Ngọc, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội cho biết, doanh nghiệp nên cụ thể hóa việc khuyến khích sáng kiến bằng quy chế nội bộ thay vì chỉ phát động phong trào chung chung.

Trước hết, cần xác định rõ cách thức gửi đề xuất, người hoặc bộ phận tiếp nhận, thời hạn phản hồi và tiêu chí đánh giá. Người lao động cần biết ý tưởng của mình sẽ được xem xét như thế nào, ai có trách nhiệm trả lời và trường hợp nào được đưa vào thử nghiệm.

Thứ hai, việc đánh giá cần dựa trên số liệu và hiệu quả có thể kiểm chứng. Một đề xuất giảm chi phí nguyên liệu nhưng làm tăng tỷ lệ sản phẩm lỗi, ảnh hưởng đến an toàn lao động hoặc vi phạm tiêu chuẩn chất lượng không thể được coi là giải pháp tiết kiệm hiệu quả.

Thứ ba, cần có cơ chế ghi nhận và khen thưởng phù hợp. Doanh nghiệp có thể quy định hình thức biểu dương, thưởng sáng kiến hoặc các quyền lợi khác theo quy chế và thỏa thuận hợp pháp. Tiêu chí nên minh bạch, tránh tình trạng ý tưởng của người lao động được sử dụng nhưng người đề xuất không được ghi nhận.

Đối với sáng kiến có giá trị lớn, cần làm rõ người đề xuất, người phối hợp thực hiện, phạm vi đóng góp, quyền sở hữu trí tuệ nếu có và phương thức khai thác kết quả. Việc ghi nhận quyền đối với sáng kiến phải căn cứ vào pháp luật liên quan và thỏa thuận hợp pháp, không nên mặc nhiên coi mọi ý tưởng phát sinh trong quá trình làm việc đều thuộc quyền riêng của doanh nghiệp hoặc đều thuộc quyền riêng của người lao động.

Cơ chế khuyến khích sáng kiến chỉ thực sự có ý nghĩa khi được duy trì thường xuyên. Doanh nghiệp có thể tổ chức đánh giá sáng kiến hằng tháng hoặc hằng quý; công bố kết quả tiết kiệm đã được kiểm chứng; lựa chọn những giải pháp phù hợp để nhân rộng giữa các bộ phận; đồng thời tổng kết cả những thử nghiệm chưa đạt yêu cầu để tránh lặp lại sai sót.

“Một sáng kiến nhỏ có thể chỉ tiết kiệm một khoản tiền không lớn. Nhưng khi nhiều sáng kiến được kiểm chứng, áp dụng và duy trì bền bỉ, tổng hiệu quả có thể rất đáng kể. Chống lãng phí bằng sáng kiến của người lao động chính là cách biến kinh nghiệm từ thực tiễn thành giá trị kinh tế và văn hóa trách nhiệm trong mỗi doanh nghiệp”, luật sư Đoàn Viết Ngọc nhận định.

Quốc Doanh