Chip, AI và cuộc đua tái định hình quyền lực thương mại tại ASEAN

Ảnh minh họa: Solum Vina

Theo báo cáo phát hành ngày 26/3, HSBC cho biết, hơn 3 tuần sau khi xung đột Trung Đông bùng nổ, các chuyến bay vẫn bị gián đoạn, thị trường biến động mạnh và giá dầu tăng vọt. Mặc dù tỷ trọng thương mại với Trung Đông không cao, có hai loại hàng hóa quan trọng mà không ai có thể xem nhẹ, đó là dầu mỏ và khí đốt.

ASEAN, cũng giống như nhiều quốc gia châu Á khác, dễ bị ảnh hưởng bởi cú sốc năng lượng. Ngoại trừ Malaysia, các nền kinh tế ASEAN đều là những nước nhập khẩu năng lượng ròng lớn, trong đó, Thái Lan có chi phí năng lượng cao nhất tính trên tỷ trọng GDP.

Đặc biệt, phần lớn lượng dầu mỏ và khí đốt nhập khẩu có nguồn gốc từ Trung Đông. Ngoại trừ Indonesia, tỷ trọng của các nước còn lại phải ít nhất là trên 50%, trong đó, Philippines là quốc gia dễ bị ảnh hưởng nhất với tỷ trọng lên tới 80%.

Yếu tố thay đổi cuộc chơi

Mặc dù bối cảnh còn biến động, theo chuyên gia HSBC, ASEAN cần lưu ý để không bị cuốn vào những biến động ngắn hạn và tập trung vào những yếu tố nền tảng của mình để tìm kiếm cơ hội. Xét cho cùng, tình hình thương mại mạnh mẽ ở châu Á là minh chứng cho khả năng chống chịu và thích ứng của chuỗi cung ứng trong khu vực này bất chấp những khó khăn về thuế quan. Năm ngoái, nhiều nền kinh tế trong khu vực đã ghi nhận kim ngạch thương mại cao kỷ lục.

Chu kỳ điện tử - trọng tâm của báo cáo này - xứng đáng nhận được nhiều sự chú ý nhất, vì vai trò dẫn dắt chu kỳ xuất khẩu khu vực và do tầm quan trọng to lớn đối với thương mại châu Á. Trung bình, xuất khẩu điện tử chiếm 1/3 tổng kim ngạch xuất khẩu của châu Á, trong đó, các nền kinh tế tập trung công nghệ cao như Đài Loan (Trung Quốc) có tỷ trọng cao tới gần 60% GDP. Xu hướng này dự kiến sẽ còn tiếp diễn, trong đó, đà tăng trưởng doanh thu bán dẫn khu vực khả năng sẽ gần chạm mức 40% đầy ấn tượng so với cùng kỳ năm trước.

Báo cáo của HSBC cũng chỉ ra, có nhiều điểm tương đồng giữa các chu kỳ công nghệ hiện tại và trước đây: không chỉ là điều chỉnh về giá cả mà còn do sản lượng tăng. Điều này được phản ánh rõ ràng ở các nền kinh tế công nghệ như Hàn Quốc và Đài Loan (Trung Quốc), cả hai đều đã chứng kiến sản xuất điện tử tăng mạnh kể từ năm 2024, mặc dù đà tăng trưởng đang cho thấy sự chậm lại trong những tháng gần đây.

"Nhưng điểm khác biệt rõ ràng trong chu kỳ này chính là động lực thúc đẩy độc đáo: sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI). Đây sẽ là yếu tố thay đổi cuộc chơi theo nhiều cách đối với dòng chảy thương mại của châu Á và quan trọng hơn là thương mại của ASEAN," theo chuyên gia HSBC.

Thực tế, năm 2025 là một minh chứng cho điều đó: các nền kinh tế ASEAN đã chứng kiến mức tăng trưởng xuất khẩu điện tử dao động từ 15% đến 47% so với cùng kỳ năm trước, vượt xa mức trung bình 10 năm của từng nước. "Căng thẳng thương mại gần đây giữa Mỹ và Trung Quốc đã thúc đẩy ASEAN hội nhập sâu hơn vào chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu, củng cố vị thế của khu vực trong lĩnh vực chiến lược này," theo HSBC.

Nhưng không phải nước nào cũng được hưởng lợi như nhau: những nền kinh tế có chuỗi cung ứng công nghệ rộng lớn mạnh đang dẫn đầu làn sóng công nghệ. Xuất khẩu điện tử của Malaysia và Việt Nam, tính trên tỷ trọng GDP, cho thấy tầm quan trọng của xuất khẩu công nghệ trong nền kinh tế của hai nước.

Ở các nước khác, xuất khẩu nội địa phi dầu mỏ (NODX) ngành điện tử, mặc dù chỉ chiếm 8% GDP của Singapore, cũng mang lại lợi ích cho Đảo quốc Sư tử trong các lĩnh vực liên quan như cơ khí chính xác và dịch vụ thương mại bán buôn.

Điều khá bất ngờ là Philippines có thị phần xuất khẩu điện tử cao nhất trong khu vực, phần nào phản ánh vị thế một quốc gia phát triển sớm trong chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, giá trị gia tăng nội địa của nước này, được đo bằng cán cân thương mại ròng, đang giảm dần so với các nước láng giềng như Malaysia. Đáng chú ý hơn, Thái Lan liên tục ghi nhận thâm hụt thương mại điện tử, thậm chí còn gia tăng vào năm 2025, mặc dù tăng trưởng xuất khẩu điện tử đạt gần 50% so với cùng kỳ năm trước.

Liệu xu hướng này có tiếp tục duy trì, ít nhất là trong ngắn hạn? Các chỉ số PMI dự báo cho thấy điều đó. Sau khi suy giảm trong 28/36 tháng qua ( từ tháng 1/2022 đến tháng 12/2025), chỉ số PMI điện tử toàn cầu cuối cùng đã trở lại vùng mở rộng, chủ yếu là nhu cầu công nghiệp. Trong khi đó, khoảng cách giữa đơn hàng mới và hàng tồn kho, một chỉ số dự báo hữu ích về sản xuất toàn cầu đã cho thấy đà cải thiện rõ rệt đối với ngành điện tử công nghiệp, theo HSBC.

ASEAN hưởng lợi từ chu kỳ phục hồi công nghệ thúc đẩy bởi AI

Tỷ trọng ngày càng tăng của ASEAN trong thị trường xuất khẩu điện tử toàn cầu là một trong nhiều lý do thuyết phục để tin rằng khu vực này đang ở vị thế thuận lợi để hưởng lợi từ chu kỳ phục hồi công nghệ thúc đẩy bởi AI.

Singapore, Malaysia và Việt Nam tất nhiên nổi bật do hội nhập sâu trong ngành điện tử. Tiếp theo là Thái Lan và Philippines – những nước thuộc nhóm phát triển sớm nhưng đã chứng kiến đà phát triển chững lại trong những năm gần đây. Ngược lại, Indonesia có mức độ hiện diện rất hạn chế.

Tuy nhiên, cũng cần đi sâu vào chi tiết bởi việc xuất khẩu đúng những sản phẩm đang có nhu cầu cao là yếu tố then chốt. Trong thế giới được thúc đẩy bởi AI hiện nay, chip nhớ ngày càng trở nên quan trọng hơn vì chúng đóng vai trò cốt lõi trong việc lưu trữ và truy xuất khối lượng dữ liệu khổng lồ một cách nhanh chóng và hiệu quả cho các bộ xử lý AI mạnh mẽ. Thực tế cho thấy Hàn Quốc (28% thị phần toàn cầu) và Trung Quốc đại lục (27%) đang dẫn đầu trong lĩnh vực bán dẫn tiên tiến.

Ở ASEAN, Singapore là nền kinh tế duy nhất có thị phần đáng kể về chip nhớ. Nhờ tổng vốn đầu tư lũy kế 40 tỷ USD kể từ năm 1998 từ tập đoàn công nghệ Mỹ Micron có 98% chip 3D NAND được sản xuất tại Singapore, Đảo quốc Sư tử hiện nắm 8,5% thị phần toàn cầu. Singapore được kỳ vọng sẽ hưởng lợi nhiều hơn nữa khi Micron công bố rút khỏi mảng tiêu dùng để tập trung mạnh vào chip nhớ tiên tiến phục vụ trung tâm dữ liệu AI, với khoản đầu tư 30,5 tỷ SGD.

Tuy vậy, đây không phải là mảng bán dẫn duy nhất mà Singapore chiếm ưu thế. Nước này cũng có lợi thế ở chip logic vốn được xem là "bộ não" của các thiết bị điện tử. Từng giữ vị thế thống trị trong lĩnh vực này, Singapore hiện chiếm 15% thị phần chip xử lý toàn cầu và gần 20% thị phần xuất khẩu chip khuếch đại toàn cầu.

Malaysia cũng nổi bật là một quốc gia đi trước trong ngành bán dẫn. Dù không phải là một nhân tố lớn trong mảng chip nhớ, Malaysia lại là một nước dẫn đầu về chip logic. Riêng Malaysia chiếm 10% thị phần chip xử lý toàn cầu và 16% thị phần xuất khẩu chip khuếch đại, trong đó thị phần chip khuếch đại vẫn gia tăng trong những năm gần đây. Đáng chú ý hơn, Malaysia gần như đã tăng gấp đôi thị phần ở mảng linh kiện của mạch tích hợp (IC) chỉ trong một năm, nâng thị phần lên mức ấn tượng 40% vào năm 2024.

Nếu Singapore và Malaysia dẫn đầu ASEAN về xuất khẩu bán dẫn, Thái Lan và Việt Nam cũng có lợi thế riêng ngoài lĩnh vực bán dẫn. Chẳng hạn, Thái Lan chuyên sâu trong mảng ổ đĩa cứng (HDD). Nước này chiếm 17% tổng lượng thiết bị lưu trữ toàn cầu cho các máy xử lý dữ liệu tự động, tương đương với EU và chỉ đứng sau Trung Quốc đại lục.

Dù giá trị không thể so sánh với bán dẫn, lĩnh vực này ngày càng trở nên quan trọng hơn như một trong những yếu tố then chốt phục vụ nhu cầu mở rộng nhanh chóng của các trung tâm dữ liệu. Singapore vốn là nơi đặt các trung tâm dữ liệu của ASEAN nhưng Malaysia và Thái Lan đã nổi lên và nhanh chóng bắt kịp. Tuy nhiên, để có thể tận dụng lợi thế từ làn sóng AI, Thái Lan cần chuyển dịch từ xuất khẩu ổ đĩa cứng (HDD) sang ổ cứng thể rắn (SSD), vì SSD cho tốc độ truy cập dữ liệu nhanh hơn và độ trễ thấp hơn so với HDD truyền thống.

Tuy nhiên, Việt Nam đang chọn một hướng đi khác: gia tăng vai trò trong khâu lắp ráp điện tử thành phẩm, chuyên về các sản phẩm điện tử tiêu dùng hoàn chỉnh, nhờ xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng của các tập đoàn công nghệ đa quốc gia như Samsung.

Thị phần điện tử tiêu dùng của Việt Nam, bao gồm điện thoại thông minh, máy in và máy tính, đã tăng đáng kể từ gần như bằng không lên 8-15% trong vòng 15 năm. Bên cạnh điện tử tiêu dùng, Việt Nam cũng nỗ lực vươn lên trong chuỗi giá trị, nhắm tới phân khúc mạch tích hợp (IC). Tuy nhiên, khác với Singapore và Malaysia, Việt Nam lại chứng kiến thị phần chip xử lý toàn cầu suy giảm, dù Intel đã đầu tư hàng tỷ USD.

Tuy nhiên, theo HSBC, những cải thiện mang tính cấu trúc tích cực của ASEAN trong bức tranh công nghệ cũng đi kèm những rủi ro nhất định. Nếu xung đột Trung Đông kéo dài và giá năng lượng không sớm hạ nhiệt, chi phí sản xuất của các hãng sản xuất chip sẽ tăng lên và cuối cùng ảnh hưởng tới nhu cầu liên quan đến AI. Triển vọng về khả năng đánh thuế theo ngành đối với bán dẫn vẫn treo lơ lửng như một mối đe dọa thường trực.

HSBC đã từng nhiều lần nhắc đến trước đây rằng nếu chính sách thuế này được triển khai sẽ tạo thêm nhiều rủi ro giảm thương mại đối các nền kinh tế có tỷ trọng công nghệ lớn như Việt Nam, Malaysia và Thái Lan, là những nơi xuất khẩu điện tử sang Mỹ chiếm tỷ trọng đáng kể trong GDP.

"Mặc dù ASEAN cần sẵn sàng để vượt qua biến động năng lượng trong ngắn hạn, chúng tôi vẫn thấy những điểm sáng về cơ hội thương mại cho các quốc gia đã củng cố vị thế trong chuỗi cung ứng công nghệ. Tuy vậy, tình hình không cho phép các quốc gia này chủ quan nếu làn sóng AI bị gián đoạn bởi giá năng lượng tiếp tục duy trì ở mức cao và các phán quyết thuế quan tiềm tàng," HSBC lưu ý.

Kiều Chinh