Chính sách thuế chưa theo kịp thực tế: 30% GDP 'mắc kẹt' trong vòng xoáy thủ tục

Ngày 24/4, Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 4 luật thuế gồm Thuế thu nhập cá nhân; Thuế giá trị gia tăng; Thuế thu nhập doanh nghiệp và Thuế tiêu thụ đặc biệt. Theo đó, các cá nhân kinh doanh có doanh thu năm dưới ngưỡng 500 triệu sẽ không phải nộp thuế thu nhập cá nhân và có hiệu lực ngay khi Quốc hội thông qua.

Theo dự kiến, Chính phủ sẽ nâng mức doanh thu năm được miễn Thuế Thu nhập cá nhân (TNCN) của hộ, cá nhân kinh doanh lên tối đa là 1 tỷ đồng/năm (gấp đôi mức hiện hành).

Theo thống kê, khu vực hộ kinh doanh từ lâu đã là một trong những “động cơ nền” của nền kinh tế Việt Nam, tạo ra hàng triệu việc làm và đóng góp khoảng 30% GDP . Riêng nhóm hộ phi nông nghiệp cũng chiếm tới 23–25% GDP – một tỷ trọng không thể xem nhẹ trong bất kỳ chiến lược tăng trưởng nào.

Nhưng có một nghịch lý đang hiện hữu, đó là, khu vực này lớn về quy mô, nhưng yếu về động lực phát triển.

Theo khảo sát trên hơn 1.000 hộ kinh doanh tại 34 tỉnh, thành của VCCI cho thấy gần 74% chỉ lãi ít hoặc không có lãi, hơn 81% bị giảm doanh thu và tới 75% sụt giảm lượng khách hàng . Trong bối cảnh đó, xu hướng phòng thủ trở nên rõ rệt: 60,8% hộ dự kiến giữ nguyên quy mô, 33% thu hẹp, và chỉ 1,8% có kế hoạch mở rộng.

Đây không còn là câu chuyện riêng của từng hộ kinh doanh, mà là dấu hiệu của một điểm nghẽn mang tính hệ thống.

Trên lý thuyết, việc nâng ngưỡng doanh thu miễn thuế thu nhập cá nhân lên 1 tỷ đồng/năm được kỳ vọng sẽ giảm áp lực cho hộ kinh doanh. Nhưng thực tế cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở con số.

Trao đổi với PV Dân Việt, ông Nguyễn Văn Thanh ở xã Đan Phượng, TP. Hà Nội - chủ hộ kinh doanh tạp hóa - chia sẻ, “Chúng tôi đã ngoài 60 tuổi, việc cập nhật công nghệ thông tin hay sử dụng các nền tảng điện tử để kê khai, nộp thuế là rất khó. Trước đây chỉ cần nộp thuế khoán theo mức định sẵn, không phải ghi chép hay làm báo cáo phức tạp”.

Ông Thanh cho biết có những mặt hàng nhỏ như thùng xốp hay hàng lẻ, không thể xuất hóa đơn đầy đủ, trong ngày bán nhiều đợt, hàng hóa khác nhau về chất lượng, rất khó để kiểm soát và kê khai chính xác.

Với mô hình tạp hóa, doanh thu lớn nhưng biên lợi nhuận mỏng, có nhiều mặt hàng biên lợi nhuận cực kỳ mỏng, bán ra 30-50 nghìn đồng nhưng lãi chỉ 3-5 nghìn đồng, hoặc vài trăm nghìn đồng mà chỉ có lời dưới 10%.

Việc không kê khai được sẽ khiến nguy cơ doanh thu tính thuế ăn mòn lợi nhuận, thậm chí là lỗ. Còn thuê thêm người, đầu tư công nghệ... lại vượt quá khả năng chi trả. Do đó, ông Thanh đề đạt nguyện vọng cơ quan quản lý nhà nước có thể nghiên cứu nâng mức thuế trên 1 tỷ đồng, hoặc có cách tính thuế khác.

Ở các chợ truyền thống, bài toán còn phức tạp hơn. Chị Trần Thị Lan, một người bán cá tại chợ Tréo, (xã Lệ Thủy, tỉnh Quảng Trị) chia sẻ, “Việc kinh doanh của gia đình phụ thuộc hoàn toàn vào sản lượng đánh bắt mỗi ngày, mà điều này lại phụ thuộc vào thời tiết nên không ổn định. Cá là do gia đình tự đánh bắt, không có hóa đơn đầu vào nên cũng không ghi chép sổ sách. Tôi cũng không tách bạch được đâu là chi phí sinh hoạt, đâu là lợi nhuận từ buôn bán, nên rất khó để tính toán.”

Sản phẩm ở một cửa hàng tạp hóa có thể lên tới hàng trăm mã, cực kỳ khó khăn trong kê khai, kiểm kê. Ảnh: Anh Minh.

Thực tế này cho thấy, việc áp dụng cơ chế quản lý thuế theo hướng doanh nghiệp hóa đối với các hộ kinh doanh nhỏ lẻ đang tạo ra khoảng cách lớn giữa yêu cầu chính sách và điều kiện thực tế của người dân.

Chị Nguyễn Thị Dương - tiểu thương buôn bán thịt bò tại chợ Xuân Lai ở xã Lệ Thủy, tỉnh Quảng Trị - chia sẻ: “Trước đây dù thuế khoán đôi khi có thể cao hơn, nhưng chúng tôi vẫn chấp nhận vì cách tính rất đơn giản, không cần giấy tờ hay thủ tục phức tạp. Sau khi bỏ thuế khoán và áp dụng hình thức khác thì phải có hóa đơn, chứng từ... nên thực sự rất áp lực, nhiều khi không biết bắt đầu từ đâu".

Hộ, cá nhân kinh doanh nhỏ lẻ gặp nhiều khó khăn đối với thủ tục kê khai. Ảnh: Anh Minh.

Chị Dương cho hay, cơ quan chức năng cũng có hướng dẫn, thậm chí nói là sẽ ''cầm tay chỉ việc'', nhưng thực tế thì vẫn khó theo kịp. Sau khi sáp nhập, cán bộ ít hơn mà công việc lại nhiều, nên việc hỗ trợ cho từng hộ kinh doanh chưa được sát sao, nhiều vấn đề vẫn phải tự xoay xở.

Trong khi đó, một chủ cơ sở kinh doanh sản phẩm liên quan đến nước, doanh thu xấp xỉ 1 tỷ đồng mỗi năm cho biết hoạt động chủ yếu là người nhà giúp đỡ, tự làm với nhau và chia lợi nhuận, nên không phát sinh chi phí thuê nhân công.

Nhưng khi tính thuế theo cách mới thì những chi phí kiểu này lại không được ghi nhận rõ ràng, dẫn đến phần doanh thu tính thuế bị đội lên, lợi nhuận giảm và ảnh hưởng đến thu nhập của tất cả mọi người trong nhà.

Thậm chí, một chủ chuỗi phòng khám nha khoa chia sẻ với phóng viên rằng gặp bất đồng quan điểm với cán bộ thuế khi được hướng dẫn lập danh sách, phải kê khai một số loại vật tư y tế thiết yếu vào mục chịu thuế GTGT.

Chi phí tuân thủ: “thuế ẩn” lớn nhất và tăng trưởng hai con số bắt đầu từ những thay đổi nhỏ

Ông Nguyễn Hoàng Sơn - Phó Chủ tịch Hội tư vấn và đại lý thuế TPHCM kiêm CEO Công ty TNHH Dịch vụ thuế và kế toán Việt Tín - cho hay, cần phải nâng ngưỡng doanh thu miễn thuế cho hộ kinh doanh lên 2 tỷ đồng/năm. Bởi mức này sẽ tạo điều kiện cho các doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ cạnh tranh công bằng với hộ kinh doanh và phát triển.

Ngoài ra, theo quy định, doanh nghiệp được xếp vào nhóm “nhỏ” khi doanh thu một năm không quá 50-100 tỷ đồng (tùy ngành nghề kinh doanh), hoặc vốn không quá 20-50 tỷ đồng (tùy ngành nghề kinh doanh) và có dưới 100 người lao động. Đối với nhóm “siêu nhỏ”, doanh thu không quá 3-10 tỷ đồng (tùy ngành nghề kinh doanh) hoặc nguồn vốn dưới 3 tỷ đồng và không quá 10 người lao động.

Lý giải về đề xuất ngưỡng miễn thuế 2 tỷ đồng cho hộ kinh doanh lẫn doanh nghiệp nhỏ, ông cho rằng hai đối tượng này có tỷ suất sinh lời phổ biến khoảng 7-10%. Với giả định doanh thu 2 tỷ đồng một năm, họ lãi khoảng 200 triệu đồng, tương ứng mỗi tháng 16,6 triệu đồng.

“Con số này tương đương mức giảm trừ gia cảnh mới (15,5 triệu đồng) cho người làm công ăn lương. Như vậy, chính sách mới sẽ tác động lớn đến khoảng 940.000 doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ và hàng triệu hộ kinh doanh. Do đó, nhà điều hành có thể cân nhắc tới yếu tố ngành nghề kinh doanh và vùng miền để thiết kế ngưỡng doanh thu chịu thuế hợp lý, đảm bảo công bằng giữa các mô hình”, ông Sơn chia sẻ.

Vừa qua, tại tọa đàm công bố kết quả khảo sát hộ kinh doanh, trong bối cảnh khung pháp luật về thuế, đăng ký kinh doanh và chính sách hỗ trợ, ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế VCCI nêu ra những con số rất đáng lưu ý.

Cụ thể, 5-6 triệu hộ kinh doanh không chỉ tạo ra 8 triệu công ăn việc làm và đóng góp cho GDP, mà điều quan trọng nhất họ mang lại là sự linh hoạt và năng động cho nền kinh tế.

Còn khảo sát từ tháng 2-4/2026 được VCCI thực hiện trên hơn 1.000 hộ kinh doanh tại 34 tỉnh, thành phố cho thấy bức tranh kém tích cực về “sức khỏe” khu vực này. Theo đó, gần 74% hộ cho biết chỉ lãi ít hoặc không có lãi. Hơn 81% hộ bị giảm doanh thu và 75% hộ giảm lượng khách hàng; chỉ 1,9% hộ đạt mức lợi nhuận kỳ vọng.

Tình trạng phần lớn hộ kinh doanh đang hoạt động với biên lợi nhuận rất mỏng, “đủ để tồn tại nhưng không đủ để tích lũy hay chống chịu trước các cú sốc” dẫn đến tâm lý phòng thủ gia tăng, 60,8% hộ dự kiến giữ nguyên quy mô trong hai năm tới, 33% có xu hướng thu hẹp và chỉ 1,8% có kế hoạch mở rộng.

Trong khảo sát của VCCI, khó khăn pháp lý được đánh giá là áp lực lớn nhất, với 73,3% hộ cho biết vấn đề này gây ảnh hưởng nghiêm trọng hơn cả vấn đề đầu vào hay thị trường. Chi phí tuân thủ không chỉ là tiền bạc mà còn là chi phí cơ hội về thời gian, công sức và áp lực tâm lý.

Một phát hiện đáng chú ý là gánh nặng tuân thủ không giảm khi quy mô hộ kinh doanh tăng lên, mà có xu hướng gia tăng theo doanh thu. Khi chi phí tuân thủ và độ phức tạp của hệ thống vượt quá năng lực, động lực mở rộng hoặc chuyển đổi lên doanh nghiệp bị suy giảm. Khảo sát cho thấy chỉ 15,6% hộ có ý định trở thành doanh nghiệp trong hai năm tới.

Việt Nam đang đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn tới. Để đạt được điều đó, không thể chỉ dựa vào các tập đoàn lớn hay dòng vốn đầu tư nước ngoài. Động lực phải đến từ sự mở rộng đồng loạt của khu vực kinh tế trong nước—đặc biệt là hộ kinh doanh.

Nhưng khi khu vực này đang “đủ để tồn tại nhưng không đủ để tích lũy”, mọi chính sách nếu không được thiết kế phù hợp có thể vô tình làm suy giảm động lực thay vì thúc đẩy tăng trưởng.

Câu hỏi đặt ra không chỉ là nên thu bao nhiêu thuế, mà là thu như thế nào để không làm mất đi động lực phát triển. Bởi, nếu hàng triệu hộ kinh doanh tiếp tục chọn đứng yên, mục tiêu tăng trưởng cao sẽ thiếu đi một trong những động cơ quan trọng nhất của nó.