Chính sách hỗ trợ du học và thỉnh giảng ngành trọng điểm: Bước chuyển từ 'trợ cấp' sang 'đầu tư chiến lược'

Sinh viên Đại học Quốc gia Hà Nội trong lễ tốt nghiệp. Ảnh: VNU

Dự thảo Nghị định quy định chính sách khuyến khích, hỗ trợ học sinh, sinh viên, giảng viên đi học tập, nghiên cứu, thỉnh giảng và trao đổi học thuật ở các nước được xây dựng nhằm thể chế hóa Nghị quyết số 71-NQ/TW và Nghị quyết số 281/NQ-CP về phát triển các ngành trọng điểm, dự thảo dự kiến trình Chính phủ vào tháng 11/2026.

Chính sách thể hiện rõ nỗ lực tái cấu trúc dòng vốn đầu tư cho giáo dục đại học, song khoảng cách từ một khung pháp lý đòn bẩy đến hiệu quả thực tế vẫn phụ thuộc vào việc tháo gỡ nhiều 'nút thắt' trong khâu triển khai.

Ưu tiên nguồn lực cho ngành trọng điểm đi kèm tiêu chí chuẩn hóa

So với các chính sách hỗ trợ trước đây, điểm khác biệt lớn nhất của dự thảo lần này là việc thu hẹp phạm vi để tăng mức độ đầu tư. Việc nâng sinh hoạt phí lên 1,5 - 2 lần đối với từng bậc đào tạo, kết hợp bao cấp toàn bộ học phí, bảo hiểm và chi phí đi lại giúp giảm thiểu rào cản tài chính cho người học.

Đồng thời, quy định cơ sở đào tạo nước ngoài phải thuộc nhóm 500 ngành hàng đầu thế giới tạo ra một bộ lọc chất lượng đầu vào tương đối rõ ràng. 

Cách tiếp cận này phản ánh xu hướng chuyển dịch từ hỗ trợ diện rộng sang tập trung ngân sách cho các ngành, lĩnh vực trọng điểm quốc gia.

Rào cản vận hành trong cơ chế quản lý ngành trọng điểm

Dù định hướng chính sách mang tính tích cực, việc đưa quy định vào thực tiễn vẫn đối mặt với không ít thách thức trong khâu vận hành và thực thi.

Trước hết, tính minh bạch và linh hoạt của hệ thống danh mục quản lý là yếu tố quyết định hàng đầu. 

Việc giao Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành danh mục ngành trọng điểm, bảng xếp hạng uy tín và phối hợp với Bộ Ngoại giao xác định danh mục quốc gia đòi hỏi quy trình đánh giá phải thực sự khoa học.

Nếu danh mục cập nhật chậm so với tốc độ phát triển của công nghệ và thị trường lao động toàn cầu, cơ hội tiếp cận các tri thức mới của người học sẽ vô tình bị hạn chế.

Bên cạnh đó, việc đo lường hiệu quả đầu tư thông qua "cam kết sản phẩm đầu ra" đối với giảng viên đi thỉnh giảng cũng như cơ chế ưu tiên tuyển dụng đối với người học vẫn còn không ít điểm nghẽn. 

Nghiên cứu khoa học vốn mang tính đặc thù cao và cần thời gian để tạo ra kết quả rõ rệt. Nếu tiêu chí đánh giá quá cứng nhắc có thể gây rào cản cho các nghiên cứu mang tính lý thuyết; ngược lại, nếu tiêu chí quá định tính sẽ rất khó để kiểm soát và đo lường chính xác hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước.

Sau cùng, giải pháp cho môi trường tiếp nhận nhân lực sau đào tạo vẫn là bài toán then chốt. Cơ chế giữ nguyên lương, phụ cấp hay ưu tiên tuyển dụng công chức, viên chức mới chỉ dừng lại ở việc giải quyết bài toán thu nhập và vị trí việc làm cơ bản. 

Đối với nhân lực trình độ cao trong các ngành công nghệ mũi nhọn, yếu tố quyết định sự gắn bó lâu dài không nằm ở tấm vé biên chế, mà phụ thuộc vào hạ tầng nghiên cứu, hệ thống phòng thí nghiệm cùng một môi trường làm việc đủ hiện đại để họ duy trì và phát triển năng lực chuyên môn.

Cân bằng nguồn lực công cho các ngành trọng điểm

Quy định "mỗi đối tượng chỉ được hưởng một chính sách hỗ trợ cao nhất" thể hiện sự tính toán nhằm tránh trùng lặp ngân sách. 

Tuy nhiên, hiệu quả chung của Nghị định sẽ phụ thuộc lớn vào khả năng phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước, cơ sở giáo dục đại học và doanh nghiệp trong việc sử dụng lực lượng lao động sau khi hoàn thành chương trình.

Dự thảo Nghị định là một bước chuẩn bị về mặt khung pháp lý cho giai đoạn từ năm 2027. Hiệu quả thực sự của chính sách sẽ không nằm ở mức kinh phí cam kết hỗ trợ, mà phụ thuộc vào năng lực thể chế hóa các quy định về xét chọn, quản lý quá trình đào tạo và tối ưu hóa đóng góp của đội ngũ này khi trở về.

Hồng Phong