Chính sách hậu xuất khẩu lao động: 'Đi để trở về' và bài toán lập nghiệp cho lao động nữ

Hiện cả nước có khoảng 860.000 lao động, trong đó lao động nữ chiếm khoảng 35 - 40%, đang làm việc tại hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Bài toán việc làm cho lao động nữ hồi hương

Câu chuyện của chị Nghiêm Thị Linh, sinh năm 1998, quê Hải Phòng, là một minh chứng sinh động cho việc năng lực tích lũy tri thức từ những năm tháng làm việc tại nước ngoài, từ đó có thể mở ra những cánh cửa hoàn toàn mới. Từng gác lại giấc mơ đại học vì gia đình khó khăn, Linh sang Nhật Bản làm công nhân kiểm tra linh kiện ô tô từ năm 18 tuổi. Mỗi ngày làm việc 11 tiếng vất vả, Linh vẫn tranh thủ viết từ mới vào từng mảnh giấy nhỏ mang theo người, tận dụng giờ giải lao để học. Kết quả, Linh chinh phục chứng chỉ tiếng Nhật N1 sau 4 năm. 

Trong khoảng thời gian dịch bệnh không thể về nước, cô tự học thêm tiếng Trung và đạt chứng chỉ HSK6. Trở về Việt Nam, Linh xuất sắc giành 3 học bổng du học Trung Quốc. Hiện cô vừa tốt nghiệp chuyên ngành Biên phiên dịch tại Đại học Ngoại ngữ Bắc Kinh và trúng tuyển chương trình Thạc sĩ tại các trường đại học hàng đầu như Phúc Đán, Nhân dân Trung Quốc. Hành trình của Linh chứng minh, lao động đi làm việc ở nước ngoài hoàn toàn có thể trở thành nguồn nhân lực chất lượng cao nếu có định hướng và sự tự học. 

Tuy nhiên, tấm gương làm chủ tương lai nhờ tự học như Linh lại chỉ chiếm số ít. Do đặc thù công việc ở nước bạn phần lớn là gia công, lắp ráp hoặc dịch vụ đơn giản, người lao động rất khó tích lũy được tay nghề chuyên môn.

Chị Nghiêm Thị Linh trong buổi lễ tốt nghiệp chuyên ngành Biên phiên dịch tại Đại học Ngoại ngữ Bắc Kinh, Trung Quốc. Ảnh: NVCC

Cũng quê ở Hải Phòng, Nguyễn Thị Tú lại đại diện cho một kịch bản phổ biến hơn của đa số lao động nữ khi chuẩn bị hết thời hạn hợp đồng. Chỉ còn khoảng 3 tháng nữa là kết thúc thời gian làm việc tại Nhật Bản, mong muốn lớn nhất của Tú là trở về quê hương ổn định cuộc sống. Thế nhưng, cô lại không khỏi băn khoăn với câu hỏi "về nước làm gì?" khi không có bằng cấp chuyên môn, còn trình độ tiếng Nhật sau 3 năm vất vả làm việc cũng chỉ dừng lại ở mức giao tiếp cơ bản.

Không chỉ Tú, chị Nguyễn Thị Nam, ở Nghệ An, sau hơn 3 năm làm việc tại nước ngoài trở về cũng chật vật với bài toán sinh kế. Dù có ngoại ngữ và giao tiếp tốt, nhưng khi trở về địa phương, chị không tìm được công việc phù hợp với kinh nghiệm tích lũy. Tấm bằng tốt nghiệp THPT chỉ giúp chị tiếp cận được các vị trí lao động phổ thông với mức thu nhập bấp bênh. Chị chia sẻ: "Tôi rất hy vọng tìm được công việc ổn định, bền vững sau khi về nước, nhưng vì thiếu bằng cấp chuyên môn nên cơ hội thực sự rất hẹp".

"Khoảng trống" từ những con số

Theo thống kê từ Bộ Nội vụ, hiện cả nước có khoảng 860.000 lao động (trong đó lao động nữ chiếm khoảng 35 - 40%), đang làm việc tại hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ, đóng góp nguồn lực tài chính lớn cho đất nước với lượng kiều hối gửi về ước đạt từ 6,5 đến 7 tỷ USD mỗi năm. Dù lực lượng lao động nữ đóng vai trò quan trọng trong các ngành chế biến, may mặc, điều dưỡng hay giúp việc gia đình, nhưng sau 3 đến 5 năm tích lũy trở về, tỷ lệ tìm được việc làm phù hợp với kỹ năng lại vô cùng khiêm tốn. Báo cáo của Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) chỉ ra rằng, tỷ lệ thực tập sinh Việt Nam về nước tìm được việc làm phù hợp chỉ đạt 26,7%, thấp hơn đáng kể so với mức trên 50% của các quốc gia trong khu vực như Thái Lan, Philippines hay Trung Quốc.

Thực tế, không ít lao động ra nước ngoài chỉ thuần túy "bán sức lao động" trong các công đoạn đơn giản như thu gom, đóng gói nông sản hay gia công thô, những công việc không thể xem là một nghề đúng nghĩa. Khi trở về, họ dễ dàng rơi vào tình trạng "3 không", không bằng cấp, không kinh nghiệm tương thích và không tay nghề được chứng nhận.

Ông Trần Anh Tuấn, Chuyên gia dự báo nguồn nhân lực

Đánh giá về rủi ro sinh kế của lực lượng lao động hồi hương khi thiếu định hướng, ông Trần Anh Tuấn, Chuyên gia dự báo nguồn nhân lực, phân tích: "Người lao động sẽ thua ngay trên sân nhà nếu thụ động nghĩ rằng cứ cầm tiền về mở quán cà phê, quán nhậu hay mua đất chờ sốt giá. Tại các vùng nông thôn, nhu cầu tiêu dùng thấp khiến các mô hình dịch vụ nhanh chóng vắng khách; đất qua cơn sốt không bán được, thậm chí có người dồn vốn vào cổ phiếu, tiền ảo rồi trắng tay. Thất bại vì thiếu kiến thức quản trị, đồng tiền xuất ngoại đi vào ngõ cụt, buộc nhiều người dù đã đi làm việc ở nước ngoài cả chục năm vẫn phải tiếp tục ly hương chỉ vì ở quê nhà không biết làm gì với số vốn hiện có".

Sự hụt hẫng về thu nhập xuất hiện khi mức lương trong nước khó đáp ứng kỳ vọng của những người từng có thu nhập cao tại nước ngoài. Bước sang độ tuổi ngoài 30, lao động nữ tiếp tục thất thế khi cạnh tranh ứng tuyển vào các nhà máy trong nước, chưa kể áp lực tâm lý từ sự gián đoạn chăm sóc gia đình suốt nhiều năm xa cách. Đáng chú ý, dù sở hữu ngoại ngữ và tác phong công nghiệp, lực lượng này vẫn loay hoay vì thị trường lao động trong nước hiện thiếu một hệ thống dữ liệu hoàn chỉnh để ghi nhận năng lực và kết nối họ với các doanh nghiệp FDI.

Dưới góc nhìn ngành nghề, đại diện Hiệp hội Xuất khẩu Lao động Việt Nam (VAMAS) cũng chỉ ra rằng, việc lãng phí nguồn nhân lực hồi hương xuất phát từ khâu kết nối thông tin thị trường còn lỏng lẻo. Đại diện VAMAS nhấn mạnh, các doanh nghiệp dịch vụ và các trung tâm giới thiệu việc làm công lập cần chủ động đồng hành cùng lao động không chỉ ở khâu "đưa đi" mà cả ở chặng "đón về". Hiệp hội đề xuất thành lập sàn giao dịch việc làm chuyên biệt hoặc mạng lưới kết nối trực tuyến giữa người lao động sắp kết thúc hợp đồng với các doanh nghiệp FDI tại Việt Nam, giúp họ tìm được việc ngay khi vừa đặt chân về nước.

Khai thông nguồn lực hồi hương

Kỳ họp không thường lệ, Quốc hội đang xem xét Dự thảo Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng (sửa đổi). Việc đưa dự án Luật này vào phiên họp khẩn trương của Quốc hội phản ánh một thực tế, đã đến lúc phải tháo gỡ điểm nghẽn cho thị trường lao động bằng một hành lang pháp lý đồng bộ, từ khâu chuẩn bị đưa đi cho đến cơ chế đón lao động trở lại.

Đại biểu Trần Lan Phương, Phó Chủ tịch Thường trực Hội LHPN Việt Nam, Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng, phát biểu

Từ thực tiễn công tác Hội và phong trào phụ nữ, đại biểu Trần Lan Phương, Phó Chủ tịch Thường trực Hội LHPN Việt Nam, Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng, cho rằng lao động được đưa ra nước ngoài nên tập trung vào nhóm đã qua đào tạo, có trình độ chuyên môn, kỹ thuật, nhất là các lĩnh vực Nhà nước ưu tiên phát triển. Bà đề nghị giao Chính phủ quy định tiêu chí lựa chọn ngành nghề, thị trường, đồng thời có cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp tìm kiếm thị trường và đào tạo lao động trong các lĩnh vực như bán dẫn, điện tử, công nghệ số. "Nếu chỉ quy định nguyên tắc thì trên thực tế rất khó triển khai", bà Trần Lan Phương nói.

Cùng với nâng chất lượng lao động trước khi ra nước ngoài, dự luật được đề nghị bổ sung cơ chế tiếp nhận và sử dụng họ sau khi hoàn thành hợp đồng. Theo các đại biểu, đây có thể trở thành một kênh đào tạo nhân lực, tiếp nhận kỹ năng và công nghệ cho Việt Nam. Thực tế, nhiều lao động trở về đã có thêm ngoại ngữ, kinh nghiệm, kỹ năng nghề và tác phong làm việc. Tuy nhiên, Việt Nam chưa có cơ chế đầy đủ để thống kê, công nhận năng lực và kết nối họ với doanh nghiệp trong nước.

Đại biểu Phạm Thu Xanh, Giám đốc Bệnh viện Sản nhi Hải Phòng, Đoàn đại biểu Quốc hội TP Hải Phòng, đề nghị dự luật bổ sung chính sách tiếp nhận, sử dụng và phát huy nguồn nhân lực này, tránh lãng phí kỹ năng đã tích lũy ở nước ngoài. Nhiều đại biểu cũng đồng tình kiến nghị Luật cần quy định rõ trách nhiệm ghi nhận kỹ năng nghề của lao động hồi hương trong Cơ sở dữ liệu quốc gia, đồng thời giao UBND cấp tỉnh đóng vai trò cầu nối, trực tiếp kết nối lực lượng này với các doanh nghiệp FDI trên địa bàn.

Đại biểu Phạm Thu Xanh, Đoàn đại biểu Quốc hội TP Hải Phòng, phát biểu

Xuất khẩu lao động chỉ thực sự trọn vẹn khi trở thành một vòng tuần hoàn nối dài. Những khoản tiền tích lũy nơi xứ người có thể giúp một gia đình vượt khó, nhưng chính kiến thức, tay nghề cùng một chính sách đồng hành ở chặng về mới là điểm tựa bền vững. Chỉ khi ấy, mỗi chuyến xa quê của người phụ nữ mới không dừng lại ở sự đánh đổi, mà thực sự là một hành trình trở về để làm chủ tương lai và dựng xây quê hương.

Kim Thanh