Chiến sự dữ dội tại Iran tác động ra sao tới kinh tế Nga, Trung Quốc?

Trong bối cảnh chiến sự Iran - Mỹ - Israel bùng phát dữ dội, Nga và Trung Quốc đã có những động thái.

Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị nhấn mạnh lập trường ủng hộ giải pháp hòa bình, phản đối các hành động đơn phương và kêu gọi bảo vệ an ninh, chủ quyền của các nước trong khu vực.

Nga cũng bày tỏ sự thất vọng sâu sắc về chiến dịch tấn công và cảnh báo nguy cơ lan rộng thành xung đột lớn hơn, nhưng Moscow tránh can dự quân sự trực tiếp, dù vẫn giữ liên lạc với Tehran; khẳng định sẽ tăng cường phối hợp với Trung Quốc trên các diễn đàn quốc tế để thúc đẩy một giải pháp chính trị.

Diễn biến chiến sự leo thang tại Iran và nguy cơ gián đoạn vận tải qua eo biển Hormuz có thể tác động trực tiếp đến kinh tế Nga và Trung Quốc. Moscow đối mặt rủi ro đối với các dự án năng lượng, đầu tư và hành lang thương mại Bắc - Nam. Bắc Kinh chịu sức ép lớn về an ninh nguồn cung dầu giá rẻ và nguy cơ giá năng lượng tăng cao kéo theo áp lực lạm phát.

Nước Nga giữa vòng vây biến động

Tháng 1/2025, Nga và Iran ký Hiệp định Đối tác chiến lược toàn diện có thời hạn 20 năm. Văn kiện này tập trung chủ yếu vào hợp tác năng lượng, kinh tế và phối hợp né tránh các lệnh trừng phạt phương Tây. Phần quốc phòng - an ninh chỉ giới hạn ở chia sẻ tình báo, dữ liệu vệ tinh và tập trận chung, không có điều khoản phòng thủ tập thể.

Một cột khói bốc lên sau vụ nổ hôm 2/3, tại Tehran, Iran. Ảnh: Getty Images.

Đáng chú ý, khi Mỹ và Israel tấn công Iran vào tháng 6/2025, Tổng thống Vladimir Putin tuyên bố Tehran không yêu cầu hỗ trợ quân sự từ Moscow. Điều này cho thấy Nga giữ khoảng cách nhất định về mặt quân sự, dù quan hệ hai nước đã nâng tầm chiến lược.

Nga và Iran có hiệp định thương mại tự do thông qua Liên minh kinh tế Á - Âu (EAEU) có hiệu lực từ năm 2022, giảm thuế về 0% cho khoảng 85% hàng hóa trao đổi.

Kim ngạch thương mại song phương năm 2025 đạt khoảng 5,3 tỷ USD, tăng 13% so với năm trước. Xuất khẩu của Nga sang Iran chủ yếu là ngũ cốc và hạt có dầu, chiếm hơn 70% tổng kim ngạch. Ngược lại, Iran xuất khẩu sang Nga các sản phẩm nông nghiệp (45%), hàng công nghiệp (37%) và hóa dầu. Hai bên đặt mục tiêu đạt 10 tỷ USD vào năm 2030.

Về đầu tư, năm tài chính 2022-2023, Nga trở thành nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất tại Iran với 2,76 tỷ USD, chiếm khoảng 2/3 tổng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào Iran trong giai đoạn đó. Gần như toàn bộ vốn tập trung vào lĩnh vực năng lượng.

Iran hiện sở hữu khoảng 157 tỷ thùng dầu đã được chứng minh và hơn 330 nghìn tỷ mét khối khí đốt tự nhiên. Năm 2025, sản lượng dầu thô của Iran đạt trung bình 3,26 triệu thùng/ngày, tăng lên 3,3 - 3,5 triệu thùng/ngày vào cuối năm, đưa nước này trở thành nhà sản xuất lớn thứ 3 trong OPEC.

Từ những dữ kiện trên, biến động tại Iran có thể làm gián đoạn các dự án đầu tư của Nga trong lĩnh vực năng lượng, đồng thời ảnh hưởng đến chiến lược phối hợp sản lượng trong OPEC+.

Nga và Iran thúc đẩy hợp tác chiến lược trong lĩnh vực năng lượng và hạt nhân dân sự, nhưng biến động an ninh tại Tehran có thể ảnh hưởng đến các dự án đầu tư dài hạn của Moscow.

Về vấn đề hạt nhân, Nga là nhà xuất khẩu nhà máy điện hạt nhân lớn nhất thế giới thông qua tập đoàn nhà nước Rosatom. Hai nước từng thảo luận kế hoạch xây dựng tới 8 nhà máy điện hạt nhân tại Iran.

Các lò phản ứng thương mại do Rosatom xây dựng sử dụng uranium làm giàu thấp (LEU), không thể trực tiếp chế tạo vũ khí hạt nhân. Điều này đặt Moscow vào thế nhạy cảm khi Israel biện minh cho các cuộc tấn công bằng cáo buộc Iran sắp sở hữu bom hạt nhân, trong khi các cơ quan tình báo phương Tây chưa ghi nhận dấu hiệu Tehran làm giàu uranium ở cấp độ vũ khí.

Nếu chương trình hạt nhân dân sự của Iran bị gián đoạn, các hợp đồng dài hạn của Nga sẽ chịu rủi ro đáng kể.

Vấn đề quan trọng hơn nữa, Iran là mắt xích trung tâm của Hành lang vận tải quốc tế Bắc - Nam (INSTC), kết nối Nga với Trung Đông và Ấn Độ. Tuyến này giúp rút ngắn thời gian vận chuyển tới 40% và giảm chi phí khoảng 30% so với kênh đào Suez.

Lưu lượng qua tuyến phía Đông (Nga -Kazakhstan - Turkmenistan - Iran) tăng gần gấp ba trong giai đoạn 2023-2024, đạt gần 2 triệu tấn. Năm 2025, xu hướng tăng tiếp diễn khi Ấn Độ sử dụng cảng Bandar Abbas và Chabahar để giao thương với Nga và Trung Á.

Kim ngạch thương mại Nga - Ấn Độ đạt kỷ lục 68,7 tỷ USD trong năm tài chính 2024-2025. Bất ổn tại Iran vì vậy có thể làm gián đoạn một tuyến thương mại chiến lược mà Moscow đang thúc đẩy nhằm giảm phụ thuộc vào phương Tây.

Trung Quốc có phụ thuộc vào Iran?

Trung Quốc được cho là mua khoảng 80% lượng dầu xuất khẩu của Iran. Lượng này tương đương khoảng 13% tổng nhập khẩu dầu bằng đường biển của Trung Quốc, dù phần lớn được dán nhãn xuất xứ Indonesia hoặc Malaysia để tránh trừng phạt.

Iran gia nhập BRICS từ ngày 1/1/2024, củng cố quan hệ với khối phi phương Tây. Thương mại phi dầu mỏ giữa Iran và Trung Quốc đạt 2,5 tỷ USD vào tháng 11/2025, cho thấy xu hướng đa dạng hóa.

Tuy nhiên, nếu nguồn cung dầu giá rẻ từ Iran bị gián đoạn, Trung Quốc sẽ chịu sức ép đáng kể. Theo học giả Erica Downs (Đại học Columbia), hơn 20% lượng dầu nhập khẩu của Trung Quốc năm 2025 đến từ các quốc gia bị trừng phạt như Iran, Venezuela và Nga. Hai trong số các nguồn này đang gặp rủi ro.

Giá dầu Brent đã chạm 82 USD/thùng - mức cao nhất trong 14 tháng và cảnh báo có thể vượt 100 USD/thùng. Điều này diễn ra trong bối cảnh Trung Quốc gia tăng nhu cầu năng lượng để vận hành các trung tâm dữ liệu phục vụ trí tuệ nhân tạo (AI).

Trung Quốc - nước nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới - đối mặt sức ép an ninh năng lượng khi khoảng 80% dầu xuất khẩu của Iran được cho là chảy về thị trường này.

Năm ngoái, nhập khẩu dầu thô của Trung Quốc tăng 4,4%, trong đó hơn 80% phần tăng thêm được dùng để tích trữ, theo dữ liệu từ Rystad Energy. Điều này giúp Bắc Kinh có khả năng chống chịu các cú sốc nguồn cung trong vài tháng.

Dù vậy, rủi ro địa chính trị không chỉ nằm ở dầu mỏ. Thỏa thuận đối tác chiến lược Trung Quốc - Iran ký năm 2021, trị giá 400 tỷ USD, có thể bị ảnh hưởng nếu cấu trúc quyền lực tại Tehran thay đổi theo hướng thân phương Tây.

Biến động tại Iran cũng ảnh hưởng đến an ninh tuyến vận tải qua eo biển Hormuz - huyết mạch năng lượng toàn cầu. Bất kỳ gián đoạn nào tại đây đều tác động trực tiếp đến Trung Quốc, nền kinh tế nhập khẩu năng lượng lớn nhất thế giới.

Ở chiều ngược lại, cú sốc giá dầu có thể gây áp lực lạm phát tại Mỹ và các nền kinh tế phương Tây, tạo hiệu ứng lan tỏa toàn cầu.

Đối với Nga, Iran là đối tác chiến lược trong cấu trúc chống trừng phạt và tái định hình thương mại Á - Âu. Bất ổn tại Tehran đe dọa các dự án năng lượng, hạt nhân và hành lang INSTC mà Moscow đang đầu tư mạnh.

Với Trung Quốc, Iran là nguồn cung dầu giá rẻ quan trọng và một mắt xích trong chiến lược đa dạng hóa địa chính trị. Rủi ro lớn nhất nằm ở giá năng lượng và an ninh nguồn cung, dù Bắc Kinh đã xây dựng các vùng đệm dự trữ.

Iran vì thế không chỉ là một điểm nóng Trung Đông, mà còn là biến số chiến lược trong bàn cờ năng lượng và thương mại của cả Nga lẫn Trung Quốc.

Trạch Dương