Chiến lược phát triển kinh tế biển của Nga trong bối cảnh địa chính trị mới

Từ khai thác tài nguyên, phát triển Tuyến đường biển Bắc (NSR) đến hiện đại hóa hạ tầng hàng hải và mở rộng hợp tác với các đối tác ngoài phương Tây, kinh tế biển được kỳ vọng tạo động lực tăng trưởng mới, đồng thời góp phần bảo đảm an ninh năng lượng, duy trì năng lực cạnh tranh và củng cố vị thế chiến lược của Nga trong dài hạn.

Là quốc gia có đường bờ biển dài nhất thế giới, tiếp giáp ba đại dương và nhiều vùng biển chiến lược như Bắc Băng Dương, Thái Bình Dương, Biển Baltic, Biển Đen và Biển Caspi, Nga sở hữu lợi thế nổi bật về tài nguyên, giao thông hàng hải và không gian địa kinh tế.

Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị gia tăng, chiến lược kinh tế biển của Moscow không chỉ hướng tới tăng trưởng kinh tế, mà còn gắn với những mục tiêu nêu trên.

Khai thác tài nguyên biển - nền tảng của tăng trưởng

Khai thác tài nguyên biển là trụ cột quan trọng trong chiến lược kinh tế biển của Nga, tập trung vào dầu khí ngoài khơi, khoáng sản biển và nguồn lợi thủy sản.

Với trữ lượng tài nguyên lớn tại Bắc Cực và thềm lục địa, Nga coi phát triển kinh tế biển là giải pháp bảo đảm an ninh năng lượng, duy trì nguồn thu từ xuất khẩu và củng cố vị thế trên thị trường năng lượng toàn cầu. Trong đó, Bắc Cực được xác định là khu vực ưu tiên do tập trung phần lớn trữ lượng dầu khí chưa được khai thác của Nga, đồng thời được kỳ vọng giữ vai trò động lực cho tăng trưởng dài hạn.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, Nga đẩy mạnh hoạt động thăm dò và khai thác dầu khí ngoài khơi, phát triển các dự án khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) và đầu tư hạ tầng năng lượng tại Bắc Cực nhằm nâng cao năng lực xuất khẩu.

Đáng chú ý, Học thuyết Hàng hải năm 2022 của Nga lần đầu xác định phát triển hệ thống đường ống dẫn hydrocarbon ngoài khơi là một hướng chức năng độc lập của chính sách hàng hải quốc gia. Điều này cho thấy Moscow hướng tới xây dựng chuỗi giá trị năng lượng biển hoàn chỉnh, từ khai thác, vận chuyển đến xuất khẩu, qua đó giảm chi phí vận tải, nâng cao hiệu quả thương mại và củng cố vai trò trên thị trường năng lượng quốc tế.

Bên cạnh lĩnh vực năng lượng, Nga tiếp tục hiện đại hóa đội tàu khai thác thủy sản, nâng cao năng lực chế biến và mở rộng xuất khẩu, đặc biệt sang các thị trường châu Á, nhằm gia tăng giá trị sản phẩm và phát triển ngành thủy sản theo hướng bền vững.

Động lực kết nối kinh tế biển

Nếu khai thác tài nguyên tạo ra nguồn lực cho nền kinh tế, thì phát triển hệ thống vận tải biển, đặc biệt là Tuyến đường biển Bắc (NSR), được coi là yếu tố then chốt để chuyển hóa những nguồn lực đó thành lợi thế kinh tế.

Trải dài dọc bờ biển Bắc Băng Dương của Nga, NSR giúp rút ngắn đáng kể khoảng cách vận tải giữa châu Âu và châu Á so với tuyến qua kênh đào Suez, đồng thời kết nối các dự án khai thác dầu khí, LNG và khoáng sản tại Bắc Cực với thị trường quốc tế. Vì vậy, tuyến đường này được xác định là cấu phần trọng yếu trong chiến lược phát triển kinh tế biển và khai thác tiềm năng Bắc Cực.

Nhằm nâng cao năng lực khai thác NSR, Nga tập trung đầu tư mở rộng hệ thống cảng biển, phát triển các trung tâm logistics, nâng cấp năng lực tìm kiếm cứu nạn và hiện đại hóa đội tàu hoạt động tại Bắc Cực.

Đáng chú ý, Nga hiện sở hữu đội tàu phá băng chạy bằng năng lượng hạt nhân lớn nhất thế giới, tạo lợi thế trong việc duy trì hoạt động hàng hải tại vùng biển đóng băng và từng bước kéo dài thời gian khai thác NSR trong năm.

Tuy nhiên, dù có lợi thế về khoảng cách vận tải, NSR vẫn chưa thể cạnh tranh hoàn toàn với các tuyến hàng hải truyền thống do điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, chi phí khai thác cao cùng những hạn chế về công nghệ và tài chính dưới tác động của các lệnh trừng phạt từ phương Tây.

Trong ngắn hạn, NSR khó có thể thay thế các tuyến vận tải hiện có, nhưng vẫn được Nga xác định là hành lang vận tải chiến lược nhằm tăng cường kết nối với các thị trường châu Á trong dài hạn.

Bên cạnh ý nghĩa kinh tế, việc phát triển NSR còn gắn chặt với mục tiêu bảo đảm chủ quyền, duy trì hiện diện và tăng cường khả năng kiểm soát tại Bắc Cực. Điều này phản ánh đặc điểm nổi bật trong chiến lược biển của Nga, khi các mục tiêu phát triển kinh tế luôn được triển khai song hành với các yêu cầu về an ninh và lợi ích chiến lược.

Mở rộng hợp tác kinh tế biển và đa dạng hóa thị trường

Trong những năm gần đây, Nga tăng cường hợp tác kinh tế biển với Trung Quốc, Ấn Độ cùng một số đối tác tại Trung Đông và châu Á trong các lĩnh vực vận tải biển, xuất khẩu năng lượng, đầu tư hạ tầng cảng biển và phát triển các dự án LNG tại Bắc Cực.

Xu hướng này phản ánh sự điều chỉnh chiến lược kinh tế đối ngoại theo hướng "hướng Đông", nhằm bù đắp sự thu hẹp của thị trường châu Âu, duy trì các tuyến thương mại và giảm tác động từ các lệnh trừng phạt của phương Tây.

Đối với Nga, mở rộng hợp tác kinh tế biển không chỉ nhằm tìm kiếm thị trường xuất khẩu mới, mà còn giúp giải quyết những hạn chế về vốn, công nghệ và vận tải sau năm 2022. Việc tăng cường liên kết với các nền kinh tế châu Á, đồng thời thúc đẩy kết nối với Hành lang vận tải quốc tế Bắc - Nam (INSTC), góp phần đa dạng hóa các tuyến vận tải, từng bước tái cấu trúc chuỗi cung ứng của quốc gia rộng nhất thế giới.

Đánh giá và triển vọng

Chiến lược kinh tế biển của Nga cho thấy sự chuyển dịch từ cách tiếp cận khai thác tài nguyên đơn thuần sang phát triển tổng thể không gian biển, trong đó khai thác tài nguyên, vận tải hàng hải, hạ tầng logistics và hợp tác quốc tế được triển khai theo hướng bổ trợ lẫn nhau.

Việc ưu tiên phát triển Bắc Cực và Tuyến đường biển Bắc không chỉ tạo động lực tăng trưởng, mà còn góp phần bảo đảm an ninh năng lượng, đa dạng hóa các tuyến xuất khẩu và củng cố vị thế địa chiến lược của Nga trong bối cảnh cạnh tranh giữa các nước lớn ngày càng gia tăng.

Tuy nhiên, quá trình triển khai chiến lược vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Các lệnh trừng phạt từ phương Tây hạn chế khả năng tiếp cận nguồn vốn, công nghệ và thiết bị phục vụ khai thác ngoài khơi, trong khi điều kiện tự nhiên khắc nghiệt tại Bắc Cực khiến chi phí đầu tư và vận hành luôn ở mức cao.

Bên cạnh đó, hiệu quả thương mại của NSR còn phụ thuộc vào nhu cầu thị trường, sự phát triển của hạ tầng logistics và khả năng duy trì hợp tác với các đối tác ngoài phương Tây.

Có thể thấy, chiến lược kinh tế biển của Nga không chỉ hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế, mà còn phản ánh sự kết hợp chặt chẽ giữa lợi ích kinh tế, an ninh và địa chính trị.

Trong thời gian tới, triển vọng của chiến lược sẽ phụ thuộc không chỉ vào lợi thế về tài nguyên và vị trí địa lý mà còn vào năng lực thích ứng của Nga trước những biến động của môi trường kinh tế và địa chính trị quốc tế.

Ái Nhi