Chiến lược dinh dưỡng giúp giảm hội chứng ruột kích thích

Hội chứng ruột kích thích (IBS) là bệnh lý khá phổ biến, ước tính khoảng 10–20% dân số thế giới mắc phải, trong đó nữ giới thường gặp nhiều hơn nam giới. Dù không đe dọa tính mạng, IBS lại làm giảm đáng kể chất lượng cuộc sống, gây khó chịu, mệt mỏi và ảnh hưởng đến năng suất lao động.

TS.BS. Trần Thị Minh Nguyệt – Khoa Khám tư vấn Dinh dưỡng trẻ em, Viện Dinh dưỡng Quốc gia.

1. Nguyên nhân gây hội chứng ruột kích thích

Nguyên nhân chính xác của hội chứng ruột kích thích chưa được xác định rõ, tuy nhiên nhiều yếu tố được cho là góp phần gây bệnh, bao gồm:

Rối loạn vận động ruột: Người bệnh hội chứng ruột kích thích có sự thay đổi nhu động ruột, co bóp quá nhanh gây tiêu chảy, hoặc quá chậm dẫn đến táo bón.
Tăng nhạy cảm nội tạng: Ruột trở nên nhạy cảm bất thường với các kích thích cơ học và hóa học, dẫn đến đau bụng, đầy hơi dù không có tổn thương thực thể.
Trục não – ruột: Sự tương tác giữa hệ thần kinh trung ương và hệ thần kinh ruột bị rối loạn, thường liên quan đến stress, lo âu hoặc trầm cảm.
Vai trò của vi sinh vật đường ruột: Sự mất cân bằng hệ vi khuẩn chí (dysbiosis) có thể làm tăng sinh hơi, viêm nhẹ và ảnh hưởng đến hấp thu.
Chế độ ăn uống và yếu tố môi trường:Một số loại thực phẩm giàu chất béo, caffein, rượu, thức ăn nhanh hay các thực phẩm khó tiêu hóa có thể kích thích triệu chứng.

2. Triệu chứng lâm sàng thường gặp của hội chứng ruột kích thích

Hội chứng ruột kích thích được đặc trưng bởi các triệu chứng mạn tính, tái đi tái lại, kéo dài ít nhất 3 tháng, trong đó bao gồm:

Đau bụng, co thắt bụng: Thường giảm sau khi đi đại tiện.
Rối loạn phân: Táo bón (IBS-C), tiêu chảy (IBS-D) hoặc xen kẽ cả hai (IBS-M).
Đầy hơi, chướng bụng: Gây khó chịu, đặc biệt sau bữa ăn.
Cảm giác đi tiêu không hết: Đi nhiều lần trong ngày, phân nát hoặc nhỏ vụn.
Triệu chứng ngoài tiêu hóa: Mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ, lo âu, căng thẳng.

Mặc dù hội chứng ruột kích thích không gây tổn thương niêm mạc ruột, người bệnh vẫn cần phân biệt với các bệnh lý nghiêm trọng khác như bệnh Celiac, bệnh viêm ruột (IBD) hay ung thư đại trực tràng.

Người bệnh hội chứng ruột kích thích nên hạn chế ăn rau sống do dễ gây chướng bụng.

3. Chiến lược ăn uống giúp giảm triệu chứng bệnh

Dinh dưỡng đóng vai trò trung tâm trong kiểm soát IBS. Mỗi người có mức độ nhạy cảm khác nhau, do đó chế độ ăn nên được cá thể hóa.

Một số nguyên tắc chính:

Chế độ ăn ít FODMAP: FODMAP là nhóm carbohydrate lên men kém hấp thu gồm fructose, lactose, fructans, galactooligosaccharides (GOS), polyols.Những chất này dễ lên men trong ruột, tạo hơi và gây đau bụng, đầy hơi.

Thực phẩm nên hạn chế: Sữa bò, sữa chua, phô mai mềm (giàu lactose); hành, tỏi, lúa mì, lúa mạch (giàu fructan); đậu nành, đậu lăng (giàu GOS); táo, lê, đào, mận, mật ong, kẹo có sorbitol/mannitol (giàu polyol).

Tăng cường thực phẩm dễ tiêu hóa: Gạo trắng, khoai lang, yến mạch, bí đỏ; cá nạc, thịt gà, trứng; rau củ ít sinh hơi như cà rốt, bí xanh, rau bina.

Bổ sung chất xơ hòa tan: Đối với IBS táo bón, chất xơ hòa tan giúp cải thiện nhu động và nuôi dưỡng vi khuẩn có lợi; Nguồn thực phẩm như yến mạch, chuối chín, hạt chia, psyllium; tránh lạm dụng chất xơ không hòa tan (cám, rau sống nhiều xơ cứng) vì dễ gây chướng bụng.

Duy trì đủ nước và chia nhỏ bữa ăn: Uống 1,5–2 lít nước/ngày;ăn 4–5 bữa nhỏ thay vì 2–3 bữa lớn để giảm áp lực lên ruột.

Giảm chất kích thích: Hạn chế cà phê, trà đặc, rượu bia, nước ngọt có gas;giảm tiêu thụ chất béo bão hòa, đồ chiên rán nhiều dầu.

Bổ sung probiotic: Sữa chua không lactose, kefir, thực phẩm lên men có thể hỗ trợ cân bằng hệ vi sinh đường ruột.Một số chủng như Bifidobacterium infantis hoặc Lactobacillus plantarum được chứng minh có lợi cho đường ruột.

Khoai lang là loại thực phẩm dễ tiêu người bệnh IBS nên tăng cường.

4. Thực đơn tham khảo cho bệnh nhân IBS

Dưới đây là mẫu thực đơn 1 ngày theo nguyên tắc ít FODMAP, dễ tiêu hóa và cân bằng dinh dưỡng:

Ngoài dinh dưỡng, quản lý IBS cần đồng thời điều chỉnh lối sống:

Giảm stress bằng yoga, thiền, hít thở sâu.
Vận động thể chất đều đặn (30 phút/ngày, 5 lần/tuần).
Ngủ đủ giấc và tránh làm việc quá sức.
Với những bệnh nhân lo âu, liệu pháp tâm lý hành vi – nhận thức (CBT) có thể cải thiện triệu chứng đáng kể.

TS.BS. Trần Thị Minh Nguyệt