Chiến dịch 500 ngày đêm: Công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới mở ra cơ hội 'trở về' cho các Anh hùng liệt sĩ

Từng công đoạn lấy mẫu hài cốt liệt sĩ tại Gia Lai được thực hiện cẩn trọng nhằm bảo đảm chất lượng phục vụ công tác xác định danh tính. Ảnh: Hoài Nam/TTXVN

"Không có sự hy sinh nào bị lãng quên". Hành trình tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng mà còn là đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội đối với những người đã hiến dâng tuổi thanh xuân và cuộc đời cho độc lập, tự do của Tổ quốc. Hôm nay, cùng với sự quyết tâm của Đảng, Nhà nước và Nhân dân, những thành tựu của công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới đang mở ra bước đột phá trong công tác xác định danh tính các liệt sĩ còn thiếu thông tin.

Trách nhiệm chính trị thiêng liêng của Đảng, Nhà nước và nhân dân

Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ nhưng trên khắp mọi miền đất nước vẫn còn khoảng 175.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt; khoảng 300.000 hài cốt liệt sĩ đã được tìm thấy, quy tập nhưng chưa xác định được danh tính, nhiều gia đình vẫn mòn mỏi chờ đợi ngày đón người thân trở về. Mỗi hài cốt được tìm thấy, mỗi tên tuổi của các liệt sĩ được xác định không chỉ là niềm an ủi đối với thân nhân mà còn là sự hoàn thành trách nhiệm của đất nước đối với những người đã hy sinh vì độc lập dân tộc.

Đảng và Nhà nước ta luôn xác định công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ chính trị đặc biệt và mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Đây không chỉ là trách nhiệm trước lịch sử mà còn là lời tri ân đối với các thế hệ đã cống hiến xương máu vì Tổ quốc.

Tại Thông báo số 466-TB/VPTW ngày 19/12/2025, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu tiếp tục đẩy mạnh chính sách đối với người có công, trong đó coi việc tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ có ý nghĩa chính trị, nhân văn sâu sắc, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947-27/7/2027).

Thông báo nhấn mạnh: chính sách đối với người có công với cách mạng, công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, có ý nghĩa sâu sắc về đạo lý, lịch sử và nhân văn, là thước đo trách nhiệm của Đảng, Nhà nước đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc…

Thu nhận mẫu sinh phẩm ADN thân nhân liệt sĩ tại phường Cửa Nam (Hà Nội). Ảnh: Nguyễn Cúc/TTXVN

Việc thực hiện chế độ, chính sách đối với người có công phải bảo đảm đầy đủ, kịp thời, nhanh chóng; tuyệt đối không đùn đẩy trách nhiệm gây chậm trễ. Từ nay đến năm 2027 kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2027), phải xác định rõ nhiệm vụ giải quyết căn bản những tồn đọng về người có công và liệt sĩ, như:

Quy tập, tìm kiếm liệt sĩ còn thiếu thông tin; xác định danh tính hài cốt liệt sĩ; rà soát, hoàn thiện chính sách ưu đãi người có công; trao trả kỷ vật, hiện vật thiêng liêng cho gia đình; khắc phục những bất cập trong thủ tục, quy trình, tổ chức thực hiện. Đây không chỉ là nhiệm vụ quản lý nhà nước, mà là mệnh lệnh chính trị, là đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" của dân tộc, là trách nhiệm của Đảng, Nhà nước và Nhân dân đối với người có công với cách mạng.

Chỉ đạo của người đứng đầu Đảng, Nhà nước tiếp tục khẳng định quyết tâm huy động sức mạnh của cả hệ thống chính trị, các bộ, ngành, địa phương cùng sự tham gia của nhân dân, cựu chiến binh và thân nhân liệt sĩ nhằm đẩy nhanh tiến độ tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính các liệt sĩ còn thiếu thông tin.

Chiến dịch 500 ngày đêm - mệnh lệnh từ trái tim

Triển khai lấy mẫu hài cốt liệt sĩ để phục vụ giám định ADN tại Nghĩa trang liệt sĩ Yên Nam phường Duy Tiên Ninh Bình. Ảnh: Đại Nghĩa/TTXVN

Để tạo bước chuyển mạnh mẽ trong giai đoạn mới, Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đã phát động Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (từ ngày 15/3/2026 đến 27/7/2027).

Đây không đơn thuần là một chiến dịch hành chính mà là sự hội tụ của trách nhiệm chính trị, đạo lý dân tộc và tình cảm tri ân đối với những người đã hy sinh. Mỗi địa phương được giao chỉ tiêu cụ thể; các lực lượng quân đội, công an, ngành lao động-thương binh và xã hội, y tế, khoa học công nghệ cùng phối hợp rà soát hồ sơ, thu thập thông tin, lấy mẫu sinh phẩm và xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ xác định danh tính.

Theo Bà Vũ Ngọc Thủy, Phó Cục trưởng Cục Người có công (Bộ Nội vụ), điều đặc biệt của Chiến dịch này là sự huy động tổng lực của các lực lượng cùng vào cuộc. “Chưa bao giờ chúng ta có một đợt huy động tổng lực lớn như thế này. Trước đây, công tác này chủ yếu do ngành lao động-thương binh và xã hội (trước đây) nay là ngành nội vụ thực hiện. Việc triển khai Chiến dịch là tổng lực của tất cả các lực lượng từ Trung ương đến địa phương, từ các lực lượng quốc phòng, công an, các ngành khoa học, các cơ quan giám định hàng đầu của Trung ương cho đến các lực lượng của Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ các cấp, Ủy ban nhân dân các cấp đều vào cuộc để cùng thực hiện cho một chương trình - một chiến dịch. Đây có thể là một sự kiện mang tính lịch sử trong giai đoạn này”.

Theo đó, theo báo cáo của Bộ Quốc phòng, trong 6 tháng đầu năm 2026, công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tiếp tục được triển khai mạnh mẽ. Bộ Quốc phòng duy trì hoạt động của 24 đội tìm kiếm, quy tập tại Lào, Campuchia và trong nước. Đến nay, các đơn vị đã tìm kiếm, quy tập được 1.255 hài cốt liệt sĩ.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà chỉ đạo công tác chuẩn bị Lễ triển khai tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng (TP Hồ Chí Minh), chiều 5/7. Ảnh: Xuân Khu/TTXVN

Đặc biệt, ngày 6/7/2026, diễn ra lễ triển khai tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng (phường Hòa Hưng, TP Hồ Chí Minh). Chiều 5/7, tại công viên Lê Thị Riêng, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà đã kiểm tra công tác chuẩn bị lễ triển khai tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Trước đó, TP Hồ Chí Minh đã thành lập Ban chỉ huy điều hành và các tổ chuyên môn nhằm thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng.

Cùng với tìm kiếm, quy tập, việc lấy mẫu hài cốt liệt sĩ, mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ được xác định là nhiệm vụ then chốt nhằm phục vụ xác định danh tính bằng công nghệ ADN. Đến nay, 7/7 quân khu đã hoàn thành tổ chức làm trước, lấy mẫu đối với hơn 15.400 mộ liệt sĩ; thành lập 297 tổ, đội lấy mẫu với hơn 3.600 cán bộ, nhân viên tham gia; đồng thời, đã thu và lưu trữ 93.464 mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ, trong đó hơn 53.000 mẫu đã được phân tích và đồng bộ vào cơ sở dữ liệu.

Bộ Công an cũng triển khai cao điểm thu nhận mẫu sinh phẩm ADN thân nhân liệt sĩ chưa xác định thông tin; phối hợp các chuyên gia nghiên cứu, hoàn thiện các tiêu chuẩn kỹ thuật về thu thập, bảo quản mẫu sinh phẩm, đồng thời xây dựng đề án mở rộng tàng thư ADN, nâng cao năng lực giám định ADN phục vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.

Công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được triển khai đồng bộ giữa các ngành, địa phương.

Bộ Quốc phòng đã tổ chức kiểm tra, chỉ đạo xây dựng, đề xuất phương án đầu tư, sửa chữa, xây mới Trung tâm bảo quản, lưu trữ mẫu hài cốt liệt sĩ; nâng cấp trang thiết bị, đào tạo nhân lực tại Viện Pháp y Quân đội và các khu vực tiếp nhận, quản lý lưu trữ mẫu hài cốt liệt sĩ đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ giám định ADN xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.

Đến nay, các đơn vị giám định ADN đã tổ chức tiếp nhận 8.157 mẫu hài cốt liệt sĩ từ các địa phương; Viện Pháp y Quân đội đã giám định 92 mẫu (trong đó có 20 mẫu có kết quả giải trình tự gene).

Cùng với đó, việc xây dựng cơ sở dữ liệu về liệt sĩ, mộ liệt sĩ, nghĩa trang liệt sĩ và dữ liệu ADN đang được đẩy nhanh theo hướng "đúng, đủ, sạch, sống".

Công tác tuyên truyền tiếp tục được đẩy mạnh, góp phần kết nối thông tin, tìm kiếm nguồn dữ liệu về liệt sĩ, mộ liệt sĩ. Các cơ quan báo chí đã tích cực tham gia tuyên truyền với hàng trăm tin, bài, phóng sự trên nhiều nền tảng.

Phát biểu kết luận Hội nghị sơ kết thực hiện nhiệm vụ 6 tháng đầu năm 2026 và triển khai phương hướng, nhiệm vụ 6 tháng cuối năm 2026 của Ban Chỉ đạo (25/6/2026), Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà ghi nhận sự vào cuộc đồng bộ của các ban, bộ, ngành, địa phương và lực lượng quân đội với tinh thần trách nhiệm cao, nỗ lực vượt khó, đạt kết quả khá toàn diện trong bối cảnh còn nhiều thách thức về địa bàn, dữ liệu và nguồn lực.

Nói về nhiệm vụ trong thời gian tới, Phó Thủ tướng yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ công tác lãnh đạo, chỉ đạo theo hướng đồng bộ, quyết liệt, bám sát mục tiêu và yêu cầu của chiến dịch; đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ và khai thác hiệu quả dữ liệu, coi đây là khâu đột phá để nâng cao hiệu quả thực hiện nhiệm vụ.

Công nghệ NGS-SNP - bước đột phá trong xác định danh tính liệt sĩ

Lực lượng công an và các đoàn thể phối hợp hỗ trợ thân nhân liệt sĩ trong ngày đầu triển khai thu nhận mẫu ADN ở tỉnh Hà Tĩnh. Ảnh: Hữu Quyết/TTXVN

Khoa học công nghệ đang đóng vai trò ngày càng quan trọng trong hành trình xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Đặc biệt, sự xuất hiện của các công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới đã mở ra những hướng tiếp cận đột phá, giúp nâng cao đáng kể khả năng xác định danh tính hài cốt liệt sĩ trong điều kiện mẫu ADN bị suy thoái nghiêm trọng.

Tại Tọa đàm “Tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ - Mệnh lệnh từ trái tim” do Báo Nhân Dân tổ chức, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phí Quyết Tiến, Viện trưởng Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam nhấn mạnh, những thành tựu mới trong lĩnh vực giải trình tự gene không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn mở ra cơ hội hiện thực hóa mong mỏi của nhiều gia đình liệt sĩ sau nhiều năm chờ đợi.

Trước đây việc xác định danh tính hài cốt liệt sĩ chủ yếu dựa vào công nghệ giám định ADN ty thể. Công nghệ này đã góp phần quan trọng trong việc xác định danh tính cho nhiều trường hợp liệt sĩ, đặc biệt ở những khu vực có số lượng mộ không quá lớn và có thể khoanh vùng được thân nhân để đối sánh.

Tuy nhiên, công nghệ ADN ty thể cũng bộc lộ những hạn chế. Trong bối cảnh đó, các nhà khoa học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã nghiên cứu, tiếp cận những thành tựu tiên tiến nhất của thế giới trong lĩnh vực giải trình tự gene. Trong đó, nổi bật là việc phát triển thành công công nghệ NGS-SNP dựa trên nền tảng giải trình tự gene thế hệ mới (Next Generation Sequencing - NGS). Nếu như trước đây việc giám định ADN chủ yếu dựa vào phân tích các đoạn ADN nhất định thì công nghệ mới chuyển sang phân tích các điểm biến thể di truyền đơn nucleotide, còn gọi là SNP (Single Nucleotide Polymorphism). Đây là những vị trí biến đổi rất nhỏ trong bộ gene nhưng lại mang thông tin nhận dạng di truyền có giá trị rất cao.

Sự ra đời của công nghệ NGS-SNP đã tạo nên bước ngoặt quan trọng. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phí Quyết Tiến: điểm ưu việt của công nghệ NGS-SNP nằm ở khả năng đọc và phân tích hàng nghìn điểm biến thể di truyền cùng lúc. Ngay cả khi ADN đã bị phân mảnh nghiêm trọng do thời gian hoặc điều kiện môi trường, các điểm SNP vẫn có thể được phát hiện và sử dụng để xác định quan hệ huyết thống. Điều này đặc biệt phù hợp với các mẫu hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam, nơi ADN thường bị suy thoái nặng hơn nhiều so với điều kiện ở các quốc gia ôn đới.

Không chỉ nâng cao tỷ lệ thu nhận ADN, công nghệ NGS-SNP còn tạo ra sự thay đổi căn bản trong cách thức xác định quan hệ huyết thống. Thông qua các thuật toán phân tích di truyền hiện đại, việc đối sánh ADN có thể thực hiện với những người thân ở khoảng cách huyết thống xa hơn, thậm chí đến ba hoặc bốn thế hệ. Điều này có ý nghĩa rất lớn trong bối cảnh hiện nay khi nhiều gia đình không còn thân nhân trực hệ để đối sánh. Những trường hợp trước đây gần như không thể thực hiện được nay đã có thêm cơ hội xác định danh tính nhờ công nghệ mới.

NGS-SNP còn có khả năng xây dựng cơ sở dữ liệu ADN quy mô lớn. Theo các tiêu chuẩn quốc tế hiện nay, dữ liệu ADN thân nhân và dữ liệu ADN hài cốt có thể được tích hợp vào một hệ thống thống nhất. Khi cơ sở dữ liệu đủ lớn, mỗi mẫu ADN mới được bổ sung đều có thể tự động đối sánh với toàn bộ dữ liệu hiện có, giúp tăng đáng kể khả năng tìm kiếm và nhận dạng.

Lấy mẫu sinh phẩm để xét nghiệm ADN cho thân nhân thân nhân liệt sĩ chưa xác định thông tin trên địa bàn xã Chí Minh, thành phố Hải Phòng. Ảnh: Mạnh Tú/TTXVN

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phí Quyết Tiến, đây chính là hướng đi lâu dài mà Việt Nam đang hướng tới nhằm tạo ra một nền tảng dữ liệu ADN phục vụ công tác xác định danh tính liệt sĩ trên phạm vi toàn quốc.

Đã có những gia đình sau hơn nửa thế kỷ tìm kiếm cuối cùng cũng được đón người thân trở về nhờ đối sánh ADN. Những cuộc đoàn tụ ấy không chỉ khép lại hành trình tìm kiếm kéo dài hàng chục năm mà còn chứng minh sức mạnh của khoa học khi được đặt trong sứ mệnh nhân văn cao cả.

Mỗi mẫu gene được lưu giữ trong Ngân hàng ADN là thêm một hy vọng. Mỗi kết quả giám định thành công là thêm một gia đình được đoàn tụ.

Hành trình đưa các liệt sĩ trở về vẫn còn nhiều khó khăn, nhưng với quyết tâm của Đảng, Nhà nước, sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và bước tiến của công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới, niềm mong mỏi của hàng trăm nghìn gia đình liệt sĩ đang dần trở thành hiện thực.

Phương Dung (TTXVN )