Chạy đua với thời gian gieo cấy lúa Mùa, bảo đảm khung thời vụ tốt nhất

Máy cấy mạ khay hoạt động hết công suất trên cánh đồng phường Tây Hoa Lư, giúp rút ngắn thời gian gieo cấy và đảm bảo khung thời vụ tốt nhất. Ảnh: Ngọc Linh

Áp lực từ thời tiết cực đoan

Vụ Mùa 2026 mở ra với kịch bản thời tiết đầy áp lực khi hiện tượng ENSO chính thức dịch chuyển sang trạng thái El Nino. Nền nhiệt độ toàn mùa phổ biến cao hơn từ 0,5 - 1,5 độ C so với trung bình nhiều năm, gây ra các đợt nắng nóng khô hạn ngay từ đầu vụ.

Đáng ngại hơn, thời tiết năm nay xuất hiện các hình thái cực đoan, đan xen giữa những ngày nắng như đổ lửa là các đợt mưa lớn với cường suất cao. Tổng lượng mưa giai đoạn tháng 6 đến tháng 8 dự báo tăng từ 5 - 20%. Điều này vô cùng nguy hiểm, bởi mưa lớn rơi đúng thời điểm đầu vụ dễ dàng nhấn chìm lúa non, đánh trôi hạt mộng, gây thối hỏng và úng nghẹt diện tích lúa mới cấy còn non yếu. Cùng với đó, nguy cơ bùng phát các loại dịch hại nguy hiểm như bệnh lùn sọc đen, lúa cỏ (lúa ma) luôn chực chờ.

Những khay mạ sẵn sàng đưa xuống đồng đất phục vụ sản xuất vụ Mùa 2026. Ảnh: Ngọc Linh

Chính vì thế, gieo cấy chậm ngày nào, rủi ro mất trắng tăng lên ngày đó. Việc hoàn thành mục tiêu gieo cấy trước ngày 20/7 chính là ranh giới kỹ thuật để lúa kịp đẻ nhánh hữu hiệu, trỗ bông an toàn, né tránh được thiên tai, giông lốc cuối vụ.

Hối hả nhịp điệu đồng ruộng

Khắp các cánh đồng trên địa bàn tỉnh những ngày này luôn thường trực bầu không khí khẩn trương, hối hả. Từ miền vàn cao đến vùng trũng, nhịp lao động được đẩy lên tốc độ tối đa. Bà con nông dân lục tục ra đồng từ 4-5 giờ sáng, tận dụng từng phút mát trời trước khi cái nắng gắt ập xuống.

Tại phường Tây Hoa Lư, việc gieo cấy đang bước vào giai đoạn nước rút. Bên cạnh phương thức cấy tay và gieo sạ truyền thống, mô hình mạ khay - cấy máy đang phát huy hiệu quả rõ rệt. Ghi nhận tại cánh đồng Xuân Sơn, 3 chiếc máy cấy mạ khay đang lướt băng băng trên mặt ruộng, nhả từng hàng mạ thẳng tắp, thay thế cho hàng chục lao động thủ công.

Bác nông dân tên Tiến, chủ ruộng, phấn khởi cho biết: "Vụ này tôi mượn thêm ruộng của bà con, gieo cấy tổng cộng gần 8 ha lúa. Đặc trưng vụ Mùa là hay có mưa lớn bất chợt, gieo sạ rủi ro rất cao nên tôi quyết định thuê luôn máy cấy. Giá 320 nghìn đồng/sào trọn gói từ giống, mạ đến cấy, tuy giá cả nhỉnh hơn chút ít nhưng tốc độ cực nhanh và yên tâm. Mới bắt đầu từ chiều qua, nhưng với 3 máy cấy chạy liên tục thế này thì chỉ tầm ngày mai là tôi cấy xong toàn bộ 8 ha".

Thiết bị bay không người lái (drone) thực hiện phun thuốc trừ cỏ cho diện tích gieo sạ, mang lại hiệu quả phòng ngừa cao và giảm tối đa chi phí cho nông dân. Ảnh: Ngọc Linh

Cách đó không xa, tại cánh đồng Bái Đông của HTX Thắng Thành (phường Tây Hoa Lư), chị Nguyễn Thị Thu đang thuê thiết bị bay không người lái (drone) để phun thuốc trừ cỏ cho 10 mẫu ruộng mới gieo sạ. "Nhờ máy móc hiện đại mà công việc đồng áng giờ nhàn hơn hẳn. Trước đây, thuê người phun tay tốn từ 70-80 nghìn đồng/sào, nay thuê máy bay không người lái giá chỉ còn một nửa, tầm 40 nghìn đồng/sào. Hơn nữa, máy phun rất nhanh, hạt thuốc rải đều, chính xác nên hiệu quả phòng trừ cỏ dại cao hơn nhiều" - chị Thu chia sẻ.

Ông Bùi Hữu Ngọc, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ sự nghiệp công phường Tây Hoa Lư, thông tin thêm: Vụ Mùa năm 2026, toàn phường dự kiến gieo cấy trên 1.218 ha lúa, chủ yếu là lúa thuần chất lượng cao. Để bảo đảm tiến độ, chúng tôi đã hướng dẫn 14 HTX cũng như bà con nông dân chủ động vật tư, điều tiết nước; đồng thời đẩy mạnh cơ giới hóa với tỷ lệ cấy máy hiện đạt khoảng 15%. Đến nay, phường đã gieo cấy được khoảng 73% kế hoạch và đang dồn lực hoàn thành trước ngày 20/7".

Lãnh đạo Trung tâm Dịch vụ sự nghiệp công phường Tây Hoa Lư hướng dẫn, hỗ trợ nông dân thực hiện quy trình phun thuốc BVTV bằng thiết bị bay không người lái đảm bảo an toàn, hiệu quả.

Trong khi đó, trên các dải đồng xã Nghĩa Sơn, không khí gieo cấy cũng hối hả không kém. Mặt ruộng xâm xấp nước phản chiếu hàng dài nón lá trắng nhấp nhô. Đôi bàn tay người thợ cấy thoăn thoắt tách dảnh, cắm chân mạ sâu xuống lòng bùn nhuyễn, để lại phía sau màu xanh non phủ kín.

Chị Đỗ Thị Mừng (thôn Đò Mười, xã Nghĩa Sơn) quệt vội giọt mồ hôi lăn dài, bộc bạch: "Vụ này, tôi gánh vác tới 9 mẫu do nhận cấy thêm ruộng của các hộ đi làm công ty. Nắng cháy da cháy thịt ai cũng ngán, nhưng vẫn phải bám ruộng. Tôi huy động hết người nhà, thuê thêm thợ cấy với giá 350 nghìn đồng/ngày để đẩy nhanh tiến độ. Làm vụ Mùa hễ chậm một ngày là rủi ro gấp bội, cứ cấy xong sớm ngày nào là ăn ngon ngủ yên ngày đó!".

Để hỗ trợ bà con, ông Nguyễn Hải Triều, Chủ tịch HĐQT HTX Nông nghiệp Quần Liêu (xã Nghĩa Sơn) cho hay: “Nhận định thời tiết bất lợi, từ ngày 6/7, HTX đã mở nước, phát lệnh xuống đồng ép tiến độ. Đến nay, chúng tôi cơ bản gieo cấy phủ kín 375 ha lúa Mùa theo kế hoạch, chủ yếu là lúa nếp. Cơ cấu cấy máy và cấy tay chiếm 80%, chỉ gieo sạ 20% ở vùng vàn cao chủ động nước. Với phương châm “cấy đến đâu, bảo vệ ngay đến đó”, HTX đang đồng loạt diệt chuột thủ công, bắt ốc bươu vàng và giữ mực nước nông liên tục để lúa sớm bén rễ, chống nghẹt mạ".

Theo báo cáo nhanh từ Sở Nông nghiệp và Môi trường, tính đến ngày 10/7, toàn tỉnh đã gieo cấy được 108.500 ha, đạt 88% diện tích kế hoạch (tổng kế hoạch là 123.900 ha).

Giải pháp kỹ thuật quản trị rủi ro

Vụ Mùa này, ngành nông nghiệp kiên quyết loại bỏ các giống lúa mẫn cảm với sâu bệnh, định hướng người dân thay thế dần giống Bắc thơm số 7 vốn đã suy giảm sức đề kháng. Cơ cấu giống được phân bổ chặt chẽ: 10% lúa lai (bố trí tại vùng trũng, chua phèn, ven núi); 80% lúa thuần chất lượng cao, ngắn ngày, kháng bạc lá (Đài thơm 8, TBR97, LT2-KBL...); và 10% lúa đặc sản sản xuất tập trung.

Mô hình máy sạ cụm định vị kết hợp vùi phân bón đang được triển khai thí điểm tại xã Nghĩa Sơn vụ Mùa 2026. Ảnh: Nguyễn Lựu

Nói về các biện pháp kỹ thuật then chốt, ông Lã Quốc Tuấn, Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh, phân tích: "Thời gian chuyển vụ rất gấp, rơm rạ vụ trước chưa kịp phân hủy dưới nền nhiệt cao sẽ tiết chất độc gây nghẹt rễ. Để cấy nhanh mà lúa vẫn khỏe, chúng tôi khuyến cáo bà con bón bổ sung 20-25 kg vôi bột/sào kết hợp chế phẩm sinh học ngay khi làm đất nhằm khử độc, kích thích rễ phát triển. Đặc biệt, bà con cần hạn chế tối đa gieo sạ tự do, chỉ sạ ở vùng vàn cao chủ động nước để tránh mưa cực đoan đánh trôi hạt mộng, làm vỡ khung thời vụ".

Bài học thiên tai từ vụ Mùa năm 2025 một lần nữa khẳng định: Sản xuất nông nghiệp phải dựa trên nền tảng khoa học và liên kết chuỗi để quản trị rủi ro. Việc định hướng mỗi xã xây dựng vùng quy hoạch lúa năng suất, chất lượng cao quy mô từ 30 ha/cánh đồng đang được đẩy mạnh. Cùng với đó là việc thí điểm, nhân rộng các mô hình kỹ thuật tiên tiến như: máy sạ cụm định vị kết hợp vùi phân bón, canh tác lúa tiết kiệm nước tạo tín chỉ carbon. Các chuỗi liên kết tiêu thụ với các doanh nghiệp như: Toản Xuân, Cường Tân, WinEco... đang tạo điểm tựa vững chắc để nông dân yên tâm bám ruộng.

Nông dân xã Yên Khánh cấy lúa Mùa. Ảnh: Nguyễn Lựu

Trên các dải đồng, những bóng áo nâu vẫn nhấp nhô, những bàn tay vẫn miệt mài đưa mạ xuống lớp bùn sâu. Ngành nông nghiệp Ninh Bình quyết tâm giành một vụ Mùa thắng lợi, giữ vững khung thời vụ vàng để chuẩn bị quỹ đất cho hơn 22.500 ha cây màu vụ Đông đang hiện hữu rõ ràng hơn bao giờ hết.

Nguyễn Lựu