Chảo lửa Trung Đông cháy lan ra 'giếng dầu thế giới'

Những cột khói đen từ các tàu chở dầu cháy rực trên vùng Vịnh, dòng người sơ tán khỏi vùng ngoại ô Beirut và những đoàn biểu tình lan khắp nhiều châu lục đang phản chiếu mức độ lan rộng của cuộc đối đầu giữa Mỹ, Israel và Iran. Cuộc xung đột không chỉ giới hạn trên chiến trường, mà đang dần kéo theo những hệ lụy địa chính trị, kinh tế và an ninh trên quy mô toàn cầu.

Sang ngày thứ 14, trung tâm của cơn địa chấn này đã dần dịch chuyển sang eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới.

Khi các cuộc tấn công nhằm vào tàu dân sự và cơ sở năng lượng gia tăng, tuyến vận tải được ví như “yết hầu năng lượng” của thế giới đang đối mặt nguy cơ bị bóp nghẹt.

Trong bối cảnh căng thẳng leo thang, lãnh tụ tối cao mới của Iran, Mojtaba Khamenei, tuyên bố Tehran sẽ tiếp tục đáp trả các đòn tấn công và duy trì việc phong tỏa Hormuz - động thái có thể khiến khủng hoảng năng lượng và an ninh hàng hải lan rộng vượt ra ngoài Trung Đông.

Eo biển Hormuz thành “yết hầu” mới

Bản đồ các cuộc tấn công vào các tàu đi qua eo biển Hormuz kể từ khi chiến sự bắt đầu. Biểu đồ: Reuters.

Theo dữ liệu từ Viện Nghiên cứu Chiến tranh và dự án Critical Threats của AEI (ISW/AEI), kể từ khi chiến dịch quân sự của Mỹ và Israel bắt đầu, đã có 16 tàu dân sự, gồm tàu chở dầu, tàu container và các tàu hàng rời, bị tấn công.

Một tàu thuyền bốc cháy rực sáng trong đêm sau khi các xuồng mang chất nổ của Iran được cho là đã tấn công hai tàu chở nhiên liệu trong vùng biển Iraq, khiến chúng bốc cháy dữ dội, theo thông tin từ cảng và các công ty an ninh hàng hải và quản lý rủi ro công bố ngày 12/3.

Trước đó, khói đen bốc lên từ một tàu chở dầu đang chịu lệnh trừng phạt của Mỹ sau khi bị tấn công ngoài khơi bán đảo Musandam của Oman, theo video do Reuters thu thập ngày 1/3.

Tàu chở dầu nước ngoài chở dầu nhiên liệu của Iraq bị hư hại sau khi bốc cháy trong vùng biển thuộc chủ quyền của Iraq, sau các vụ tấn công không rõ danh tính nhắm vào hai tàu chở dầu nước ngoài khác, gần Basra (Iraq) ngày 12/3. Ảnh: Reuters.

Các tàu chở dầu bốc cháy và hư hại nghiêm trọng khi đi qua eo biển Hormuz. Ảnh: Reuters.

Trong phát biểu đầu tiên với tư cách lãnh tụ tối cao mới của Iran, ông Mojtaba Khamenei ngày 12/3 tuyên bố Tehran sẽ “báo thù cho những người tử vì đạo” và duy trì việc đóng cửa eo biển Hormuz.

Theo giới chức hàng hải và các nhà phân tích, máy bay không người lái hải quân đã được sử dụng trong ít nhất hai vụ tấn công nhằm vào tàu chở dầu ở khu vực Vịnh kể từ khi chiến tranh bùng nổ, cho thấy một mối đe dọa mới nguy hiểm đối với tuyến vận tải biển trọng yếu này.

Vụ việc hai tàu chở dầu bốc cháy tại một cảng của Iraq hôm 12/3 đã đánh dấu bước leo thang mới trong chuỗi tấn công, trái ngược với tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump rằng ông đã giành chiến thắng trong cuộc chiến khởi phát hai tuần trước.

Dưới đây là danh sách các tàu bị tấn công theo dữ liệu của ISW/AEI:

Biểu tình lan rộng trên toàn cầu

Các cuộc biểu tình liên quan đến chiến sự tại Iran trên phạm vi toàn cầu. Biểu đồ: Reuters.

Không chỉ trên thực địa và các tuyến hàng hải chiến lược, cuộc chiến dư luận về xung đột tại Iran cũng bùng phát mạnh mẽ trên toàn cầu. Theo dữ liệu của Armed Conflict Location & Event Data Project, các cuộc biểu tình đã lan rộng khắp thế giới sau các cuộc tấn công quy mô lớn của Mỹ và Israel nhằm vào Iran.

Trong giai đoạn từ ngày 28/2 đến 6/3, ACLED ghi nhận hơn 990 cuộc biểu tình trên toàn cầu, bao gồm cả những cuộc tuần hành ủng hộ và phản đối chính phủ Iran, cũng như phản đối hoặc ủng hộ chiến dịch quân sự nhằm vào Tehran.

Trung Đông ghi nhận số lượng biểu tình nhiều nhất với 325 cuộc, trong đó 35 cuộc được phân loại là bạo lực.

Tại Pakistan, ít nhất 23 người biểu tình thiệt mạng trong các vụ đụng độ ngày 1/3. Riêng tại thành phố cảng Karachi, lực lượng an ninh của Lãnh sự quán Mỹ đã nổ súng khi người biểu tình phá vỡ tường rào bên ngoài. Các vụ bạo lực khác cũng xảy ra tại Skardu và thủ đô Islamabad.

Ở Iraq, cảnh sát phải sử dụng hơi cay và lựu đạn gây choáng để giải tán hàng trăm người biểu tình ủng hộ Iran tụ tập bên ngoài khu ngoại giao Green Zone tại thủ đô Baghdad - nơi đặt Đại sứ quán Mỹ.

Các cuộc biểu tình liên quan đến chiến sự tại Iran tại Trung Đông. Biểu đồ: Reuters.

Trong khi đó, tại nhiều quốc gia châu Âu có cộng đồng người Iran lưu vong đông đảo như Pháp hay Bồ Đào Nha, một bộ phận người dân đã xuống đường ăn mừng sau khi chiến dịch quân sự bắt đầu.

Tại Anh, cảnh sát đã cấm một cuộc tuần hành ủng hộ Iran dự kiến diễn ra ở London với lý do nguy cơ “căng thẳng cực độ” giữa các nhóm biểu tình đối lập trong bối cảnh xung đột Trung Đông leo thang. Theo giới chức Anh, đây là lần đầu tiên trong 14 năm quyền cấm biểu tình được áp dụng.

Tại Mỹ, 145 cuộc biểu tình đã diễn ra tại nhiều thành phố lớn như Los Angeles, New York City và Washington, D.C., phần lớn nhằm phản đối chiến dịch quân sự do chính quyền Trump phát động.

Các cuộc biểu tình liên quan đến chiến sự tại Iran tại châu Âu. Biểu đồ: Reuters.

Các cuộc biểu tình liên quan đến chiến sự tại Iran tại châu Mỹ. Biểu đồ: Reuters.

Các cuộc biểu tình diễn ra trên khắp toàn cầu. Ảnh: Reuters.

Không kích làm dấy lên lo ngại thảm họa môi trường

Khi các mục tiêu năng lượng trở thành trọng tâm của các đợt không kích, giới quan sát cảnh báo cuộc xung đột hiện nay không chỉ gây thiệt hại quân sự mà còn có thể kéo theo những hệ lụy môi trường nghiêm trọng.

Các kho nhiên liệu và nhà máy lọc dầu quanh Tehran bốc lên những cột khói đen dày đặc sau khi Israel tuyên bố đã tấn công các cơ sở này trong đêm 7/3.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho rằng các cuộc tấn công đánh dấu “một giai đoạn mới nguy hiểm” của xung đột và có thể cấu thành tội ác chiến tranh.

Trong khi đó, người phát ngôn quân đội Israel Nadav Shoshani cho biết các kho nhiên liệu bị tấn công phục vụ cho nỗ lực chiến tranh của Iran, bao gồm sản xuất hoặc lưu trữ nhiên liệu cho tên lửa đạn đạo, vì vậy được coi là mục tiêu quân sự hợp pháp.

Khói dày chứa các hóa chất độc hại như hydrocarbon, sulfur dioxide và nitrogen dioxide đã bao trùm phần lớn Tehran - thành phố hơn 9 triệu dân. Chính quyền Iran khuyến cáo người dân hạn chế ra ngoài, đặc biệt là trẻ em, người cao tuổi, người mắc bệnh tim phổi và phụ nữ mang thai.

Cơ quan khí tượng Pakistan cũng cảnh báo gió có thể mang các chất ô nhiễm vượt biên giới sang khu vực phía tây nước này.

Lebanon đối mặt làn sóng di tản lớn

Không kích của Israel cũng dội xuống vùng ngoại ô phía nam Beirut, trong cuộc đối đầu leo thang với lực lượng Hezbollah do Iran hậu thuẫn.

Israel đã yêu cầu người dân tại khu vực đông dân cư này - vốn được coi là thành trì của Hezbollah - phải sơ tán trước khi tiến hành các đợt tấn công.

Đây là lệnh sơ tán trên diện rộng nhất mà Israel từng ban hành đối với Lebanon, khiến hàng chục nghìn người phải rời bỏ nhà cửa trước khi các đợt oanh kích biến nhiều tòa nhà thành đống đổ nát.

Một quan chức quân đội Israel cho biết nhiều đợt không kích đã nhằm vào khoảng 115 mục tiêu của Hezbollah tại vùng ngoại ô Beirut, bao gồm cả các tòa nhà dân cư mà Israel cáo buộc bị lực lượng này sử dụng làm trụ sở.

Các cuộc không kích cũng nhắm vào nhiều khu vực khác của Lebanon như Tripoli, Tyre, Sidon, Nabatieh và Baalbek.

Trong khi đó, nhiều người Lebanon phải ngủ ngoài đường sau khi rời bỏ nhà cửa.

“Tối nay chúng tôi ngủ ngay trên đường, người thì trong xe, người trên vỉa hè, người ra cả bãi biển”, ông Jamal Seifeddin, 43 tuổi, cho biết.

“Tôi chưa bao giờ phải ngủ dưới đất như thế này. Nhưng giờ bị buộc phải làm vậy. Thậm chí không ai mang nổi một chiếc chăn”, ông nói thêm.

Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc Volker Türk cảnh báo các lệnh sơ tán quy mô lớn của Israel có thể làm dấy lên những lo ngại nghiêm trọng theo luật nhân đạo quốc tế, đặc biệt liên quan đến nguy cơ cưỡng bức di dời dân thường.

Khói bốc lên nghi ngút sau các cuộc không kích được báo cáo vào vùng ngoại ô phía nam Beirut, nhìn từ Baabda (Lebanon) ngày 6/3. Ảnh: Reuters.

Người dân ồ ạt đi sơ tán sau khi quân đội Israel ban hành lệnh sơ tán toàn bộ các khu dân cư ở vùng ngoại ô phía nam Beirut. Ảnh: Reuters.

Quan hệ Iran - Vùng Vịnh rơi vào “kỷ nguyên lạnh”

Các cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran đã kéo theo các đòn trả đũa trên khắp khu vực Vịnh, làm rung chuyển thị trường toàn cầu và đẩy giá dầu tăng mạnh.

Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết quân đội Mỹ đã tấn công nhiều mục tiêu hải quân và không quân của Iran, tuyên bố rằng “gần như mọi thứ đã bị vô hiệu hóa”.

Một nguồn tin nắm rõ kế hoạch chiến tranh của Israel cho biết chiến dịch này dự kiến kéo dài hai tuần và đang tiến nhanh hơn dự kiến, với những thành công ban đầu trong việc tiêu diệt các lãnh đạo Iran, bao gồm Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei trong các đòn tấn công mở màn.

Sau nhiều năm nỗ lực hòa dịu, các quốc gia Arab vùng Vịnh từng tìm cách điều chỉnh quan hệ với Iran dựa trên lợi ích địa chính trị chung. Tuy nhiên, những cuộc tấn công gần đây của Tehran nhằm vào các mục tiêu dân sự tại sáu quốc gia liên kết với Mỹ đã phá vỡ nền tảng mong manh của tiến trình này.

Các thủ đô vùng Vịnh giờ đây phải đối mặt với câu hỏi khó: ngay cả khi giao tranh chấm dứt, liệu niềm tin đối với Iran với tư cách một láng giềng có thể được khôi phục hay không hay quan hệ hai bên đã bước vào một thời kỳ “đóng băng thù địch” kéo dài.

Mô hình kinh tế, an ninh năng lượng và cấu trúc ngoại giao của khu vực Vịnh - vốn được xem là những trụ cột ổn định - đều đang bị lung lay sâu sắc. Ngay cả khi chiến sự sớm kết thúc, kỷ nguyên “đi dây” giữa đối thoại và đối đầu với Iran có thể đã khép lại, nhường chỗ cho một Trung Đông mang nặng tính an ninh và phòng thủ hơn.

Phương Linh - Lê Huyên