Chặn 'máy chém' lăn bánh trên phố

Bất chấp các đợt ra quân lập lại trật tự an toàn giao thông, xe tự chế vẫn là nỗi ám ảnh tại TP HCM, đòi hỏi những giải pháp căn cơ hơn thay vì chỉ trông chờvào các biên bản xử phạt

Những chiếc xe ba gác máy trơ khung, còi hỏng, nhả khói đen kịt và chất đầy các thanh sắt sắc lẹm... luồn lách giữa dòng người đông đúc luôn mang theo rủi ro tai nạn chực chờ.

Hiểm họa rình rập

Nỗi lo này đến từ những tấm tôn dài, sắc nhọn hoặc thanh sắt, thép vượt quá kích thước cho phép, không được che chắn cẩn thận. Khi di chuyển, chúng trở thành những "máy chém di động", đe dọa trực tiếp tính mạng, tài sản của người đi đường.

Sáng 21-4, trên đường Nguyễn Hữu Thọ, phường Tân Hưng, chiếc xe ba gác không đèn, còi, nhả khói đen kịt. Phía sau, những thanh sắt sắc lẹm dài hơn 5 m rung bần bật, chìa thẳng vào người đi đường như lưỡi dao khổng lồ. Một phụ nữ chạy phía sau vội phanh gấp, mặt tái nhợt khi mũi sắt từ xe tự chế chỉ cách vạt áo vài gang tay. Đây là thực tế mỗi ngày ở TP HCM.

Dù cảnh sát giao thông (CSGT) liên tục ra quân, hàng ngàn phương tiện đã bị tịch thu, tiêu hủy nhưng "vòi bạch tuộc" này vẫn vươn dài. Những chiếc xe cũ nát nhanh chóng được thay thế bằng xe mới giá vài triệu đồng. Đằng sau đó là một "hệ sinh thái" ngầm bám rễ sâu: nhu cầu vận chuyển siêu rẻ của các cửa hàng vật liệu, bài toán mưu sinh của lao động nghèo và sự thỏa hiệp từ người dân.

Theo Phòng CSGT - Công an TP HCM, nhiều tài xế xe ba gác vi phạm nghiêm trọng quy định an toàn giao thông như không đội mũ bảo hiểm, đi vào đường cấm, ngược chiều. Việc dừng, đỗ tùy tiện bốc xếp hàng hóa gây cản trở, ùn tắc tại khu đông dân cư.

Trước thực tế đó, Phòng CSGT chỉ đạo các đơn vị tuần tra, xử lý nghiêm xe "mù", xe "mờ", xe tự chế chở hàng cồng kềnh.

Từ đầu năm 2026 đến nay, Đội CSGT Hàng Xanh đã tịch thu 176 xe ba bánh tự chế. Đội CSGT Cát Lái những ngày đầu ra quân đã tạm giữ hàng chục phương tiện, yêu cầu hạ tải tại chỗ và phạt kịch khung theo luật. Đầu tháng 4-2026, Đội CSGT An Sương cũng tạm giữ hàng chục xe chở sắt, thép quá khổ quanh chợ đầu mối Hóc Môn.

Ông Ba (ngụ phường Bình Tân), hành nghề chở thuê hơn 10 năm, chia sẻ mỗi lần thấy CSGT là tim đập nhanh hơn tiếng máy xe: "Tôi biết xe hỏng còi, không đèn, chở tôn cồng kềnh là vi phạm và nguy hiểm. Nhưng ở tuổi này, tôi không biết lái xe tải, đành bám víu nghề này để mưu sinh".

Bà T.H - chủ cửa hàng vật liệu trên đường Phạm Văn Đồng, phường Thủ Đức - bày tỏ cái khó: "Khách mua 5 tấm tôn, vài bao xi măng mà gọi xe tải thì cước cao hơn tiền hàng, chẳng ai chịu. Chưa kể, TP HCM có nhiều hẻm nhỏ, chỉ xe tự chế mới luồn lách đến tận công trình được".

Một xe ba gác chở sắt dài ngoằng trên đường phố ở phường Bình Thạnh, TP HCM

Gỡ nút thắt mưu sinh

Thực tế, câu chuyện xe "mù", xe tự chế tại TP HCM không chỉ là con số biên bản khô khan, mà là sự giằng co khốc liệt giữa an toàn giao thông và mưu sinh của đội ngũ tài xế xe ba gác máy.

Luật sư Phùng Huyền, Giám đốc Công ty Luật TNHH A+, cho biết với lỗi điều khiển mô tô ba bánh chở hàng hóa cồng kềnh vượt quá giới hạn quy định, mức phạt sẽ từ 600.000 đến 800.000 đồng. Các trường hợp phương tiện tự chế, không rõ nguồn gốc sẽ bị tịch thu theo Nghị định 168/2024.

Dù Nghị định 168/2024 đã tăng cường chế tài, cho phép phạt kịch khung và tịch thu xe nhưng so với lợi nhuận vận chuyển, mức phạt chưa đủ làm "chùn chân" chủ xe. Với nhiều người, xe ba gác là cả gia tài mưu sinh. Khi bị tịch thu, họ sẵn sàng mua bộ khung sắt vụn khác giá vài triệu đồng để tiếp tục "chạy lụi", vì thu nhập từ vài chuyến hàng đã đủ bù đắp rủi ro.

Do đó, lối ra không chỉ nằm ở việc xử phạt. TP HCM có hệ thống hẻm nhỏ chằng chịt khiến xe tải nhẹ không thể tiếp cận. Nhu cầu vận chuyển vật liệu xây dựng, hàng hóa nhỏ lẻ rất lớn. Khi giải pháp thay thế như xe điện, xe tải mini còn đắt đỏ, người dân buộc chọn xe ba gác vì rẻ và tiện.

Để hiện thực hóa phương châm "không có vùng cấm, không có ngoại lệ", chỉ tịch thu xe thì chưa đủ. Đầu tiên, cần lộ trình hỗ trợ chuyển nghề, hỗ trợ vốn để người dân mua phương tiện đạt chuẩn. Tiếp đó là quy hoạch mạng lưới vận chuyển nội đô, cấp phép cho dòng xe tải nhỏ an toàn.

"Nếu không giải quyết được phần gốc là nhu cầu vận chuyển và sinh kế, những đợt ra quân dù quyết liệt đến đâu cũng khó quét sạch bóng dáng xe "mù" khỏi dòng chảy đô thị" - luật sư Phùng Huyền đánh giá.

Chuyên gia giao thông Đỗ Văn Cầu cho hay vấn đề xe tự chế chở hàng cồng kềnh tại TP HCM không đơn thuần là câu chuyện xử phạt hành chính. Đây là bài toán kinh tế của người dân xung đột với an toàn đô thị. Cần giải quyết triệt để bằng chiến lược "kiềng ba chân": chế tài nghiêm khắc - chuyển đổi sinh kế - kiểm soát hạ tầng.

Thực tế, việc xử phạt hiện nay mới giải quyết phần ngọn. Có 3 nguyên nhân khiến tình trạng này tái diễn ngay khi vắng bóng CSGT. Đầu tiên, giá trị xe "mù" chỉ vài triệu đồng, thấp hơn mức phạt. Khi bị thu giữ, chủ xe sẵn sàng bỏ xe vì chi phí đóng phạt và lưu kho còn cao hơn mua một chiếc xe cũ khác để hành nghề. Tiếp đó, thị trường luôn cần xe nhỏ gọn có thể luồn lách tốt, cước rẻ. Các cửa hàng vật liệu nhỏ lẻ trong hẻm sâu luôn cần loại xe này. Chừng nào nhu cầu còn thì cung sẽ tự tìm cách tồn tại. Cuối cùng, việc bắt "con cá" (tài xế) mà chưa dẹp "lưới" (xưởng "độ", chế xe) thì chưa giải quyết được gốc rễ.

Theo đó, để không "đánh trống bỏ dùi", cần giải pháp sắc bén, hệ thống hơn - "đánh vào kinh tế" thay vì "đánh vào xe". Nghị định 168/2024 nhấn mạnh khai thác hạ tầng phải bảo đảm an toàn. Không chỉ phạt tài xế mà còn cần phạt nặng cơ sở thuê mướn xe không đạt chuẩn. Nếu cơ sở kinh doanh sử dụng "máy chém di động" gây tai nạn, họ phải liên đới chịu trách nhiệm hình sự, dân sự. Đồng thời, tăng cường camera phạt nguội tại kho bãi, chợ đầu mối. Hình ảnh vi phạm được gửi thẳng về địa phương nơi chủ xe cư trú để đưa vào diện quản lý đặc biệt.

"Để việc xử lý không lắng xuống rồi lại bùng phát, chúng ta phải thay đổi tư duy: Đừng coi đây là đợt ra quân, hãy coi là cuộc cách mạng hạ tầng. Nếp sống đô thị hình thành khi người dân nhận thức an toàn cộng đồng là lợi ích bền vững của chính họ. Khi chi phí vi phạm cao hơn việc tuân thủ, tự khắc xe "mù" sẽ biến mất" - ông Đỗ Văn Cầu nói.

Bài và ảnh: ANH VŨ