Câu lượn Hà lều trao gửi cho nhau những thăm thẳm ân tình

Thực ra cái âm diệu ì ì... à lều... à đới của Hà lều cũng giống như cái hứ hứ... hứ hợi... của lượn Cọi hoặc cái nàng lé ới... nàng à nỏ... của Nàng ới... Tất cả đó chỉ là cái vỏ âm thanh đưa người hát và người nghe vào nội dung của câu hát. Còn cuộc hát ấy có hấp dẫn hay không, làm mê hồn người nghe hay không nó phụ thuộc vào hai yếu tố. Trước hết cặp hát phải có chất giọng trong trẻo, đằm thắm; lên xuống, bồng trầm, luyến láy phải đúng lúc, đúng chỗ và đủ độ của nó, tóm lại phải diễn tả được cái tình và cái tứ của câu lượn. Hay nói một cách khác là cặp hát ấy có chất giọng hài hòa, đẹp như một cặp song sinh. Yếu tố thứ hai là ý nghĩa của câu lượn. Người ứng tác mà giỏi giang, sắc sảo đưa ra được những câu lượn đúng người, hợp cảnh, hợp tình, có hàm ý sâu xa, lay động tâm can thì cuộc lượn ấy sẽ như một sợi dây vô hình “trói chân" người nghe lại, làm cho người nghe dù bận công việc đến mấy cũng phải ngồi nghe, nhiều khi ngồi cả ngày, thức cả đêm, thậm chí nghe từ ngày này sang ngày khác mà vẫn không thấy chán và không biết mệt mỏi là gì.

Cách đây trên 50 năm, lúc đó tôi vừa “chập chững” theo hầu các cuộc lượn, có một đêm chợ áp phiên, biết là có tốp lượn từ phương xa đến, sau khi cơm tối xong, các chị gái làng tôi liền cất giọng “lượn mời”. Lượn đến bốn, năm câu mà "đối phương" vẫn chưa "mủi lòng", các chị ấy liền lượn câu "Khửn rườn tỉnh mổ táy rà rà/Khảm pay pỉ mí mà rừ lố" (Đến nhà em nghe xay ngô rà rà/ Mai sau chắc không bao giờ đến nữa) thì ngay lập tức các anh ấy lên giọng đáp: "Khảu táy van nuổn quá khảu nà/Háng xục pỉ tẻo mà dương noọng" (Cơm ngô dẻo thơm hơn cơm gạo/Phiên sau anh lại đến tìm em). Mới nghe qua ta cũng đủ thấy bên hát mời cực khéo và bên hát đáp cũng cực giỏi. Khéo ở chỗ là tối hôm đó chủ nhà có xay ngô và nấu cơm ngô mời khách đâu! Mời cơm rượu, thịt gà hẳn hoi! Chẳng qua các chị ấy mượn tiếng xay ngô rà rà để muốn nói rằng chắc là các anh chê giọng lượn chúng em không trong, không ngọt, chỉ vỡ “rà rà” như xay ngô ấy nên mới không thèm hát đáp! Còn bên nam đáp giỏi ở chỗ là rất “khéo nịnh” chủ nhà, nói là cơm ngô còn ngọt dẻo hơn cả cơm gạo thì quả là tài tình trong việc biến cái không thể thành cái có thể.

Hát Hà lều tại Lễ hội xuân. Ảnh Thế Vĩnh

Như vậy Hà lều hay và đẹp ở chỗ là qua câu lượn để giãi bày tâm tư, tình cảm của mình về điều mình đang thích, đang muốn nói tới “đối phương” nhưng lại không bao giờ nói thẳng ra, hay nói một cách khác là câu lượn Hà lều rất mộc mạc nhưng không bao giờ trần trụi, thô thiển mà lại thông qua những hiện tượng, sự vật cụ thể để ví von một cách ý nhị, sâu xa, giọng mà ngọt nữa thì khác nào như rót mật ngọt vào tim người nghe.

Hà lều hay là hay ở chỗ đó, làm mê hồn người nghe cũng là ở chỗ đó. Ví như câu: "Mạy diển tín cốc đán xử dàu/đáy thẳm mí đảy au chăn riết" (Nghiến mọc bên vách đá thật thẳng/Chặt rồi không lấy được rất tiếc). Đây là câu lượn nói về sự tiếc nuối, có phần khổ đau, thất vọng của một chàng trai nghèo được yêu một cô gái đẹp người, đẹp nết nhưng vì cô gái này là con một gia đình giàu sang, quyền quý nên không lấy làm vợ được, vì không “môn đăng, hậu đối”. Những câu lượn kiểu này thì nhiều, nhiều lắm. Có thể nói mấy ngày, mấy đêm cũng không hết được. Nhưng cũng chỉ nêu ngần ấy thôi cũng đủ để thấy được cái hay, cái đẹp của Hà lều. Phải nói rằng chất nhân văn trong Hà lều rất đa dạng và phong phú. Nếu được khai thác, bảo tồn và phát huy cùng các làn điệu dân ca khác thì chắc hẳn sẽ góp phần làm đẹp tâm hồn của người Tày - Nùng nói riêng, người miền núi nói chung.

Dường như đêm đó, cả già lẫn trẻ của làng Lũng Tác ấy đều thổn thức, đều mải mê và không biết ngủ là gì. Mọi người những tưởng sau một đêm hát dài như thế, chắc các cặp hát đều mỏi mệt, “cạn nguồn” nhưng không, cuộc hát kéo dài đến lúc ánh nắng mặt trời chênh chếch xuyên qua lùm cây nghiến sau nhà, rọi bóng nắng vào ô cửa. Và câu kết mới cảm động làm sao: “Pì pay khoăn nhằng du thang sàn/Bău mạy tốc dá dan noọng nớ” (Anh đi hồn vẫn ở lại cuối sàn nhà em/Lá cây rụng đừng giật mình em nhé!). Đây là lời dặn dò nhắn nhủ của các chàng trai khi tạm biệt các bạn gái của mình sau một đêm lượn. Lời dặn thật giản đơn, mộc mạc nhưng cũng thật trữ tình, vì thực chất của lời dặn là lời cầu mong, nguyện ước. Các anh ấy không cầu chúc cho bạn mình mạnh khỏe, yêu đời như bình thường chúng ta vẫn gặp, mà ở đây người đi chỉ khuyên người ở lại rằng, anh xuống cầu thang, rời nhà em để về bản nhưng hồn anh mãi mãi ở lại cuối sàn nhà em, nếu em có nghe lá cây rụng thì đừng giật mình em nhé! Nói đến đây tự nhiên tôi liên tưởng đến câu thơ của nhà thơ Trần Đăng Khoa: “Lá cây rơi mỏng như là rơi nghiêng”. Dù lá cây ấy to hay nhỏ thì rơi xuống mặt đất rất nhẹ nhàng, có gây tiếng động nào đâu mà giật mình! Thế mà các anh ấy vẫn dặn: Nghe lá cây rụng đừng giật mình em nhé thì quả là tài tình, để em chết ở trong lòng một chút. Sở dĩ lại như thế vì người đi hồn có đi đâu, hồn vẫn ở lại cuối sàn mãi mãi và thực chất hồn đã ở lại trong lòng người bạn tình của mình, hay nói một cách khác là hồn đã ở trong hồn, dù có lên rừng hay xuống biển hồn vẫn ở trong nhau!. Thế đó, chất men say trong câu lượn Hà lều là như vậy đó.

Chu Sĩ Liên