Cảnh giác với thói quen đọc khiến bộ não dễ bị 'dẫn dắt'

Trên 80% thời lượng đọc hiện nay là lướt qua văn bản thay vì tiếp nhận từng câu chữ. Ảnh: Reuters.

Nếu thuộc thế hệ Gen Z, rất có thể bạn đang dựa vào mạng xã hội để cập nhật tin tức và các sự kiện thời sự. Theo dữ liệu của Pew Research Center, những người dưới 30 tuổi có xu hướng tin vào thông tin họ nhìn thấy trên mạng xã hội nhiều hơn các nhóm tuổi khác.

Tuy nhiên, độ tin cậy của những nội dung này rất khác nhau. Ở một số lĩnh vực như sức khỏe, chính trị và các tin tức gây tranh cãi, tỷ lệ thông tin sai lệch có thể lên tới 30-50% hoặc hơn.

Một khảo sát năm 2024 với 500 người có ảnh hưởng tại 45 quốc gia cho thấy 62% không thực hiện kiểm chứng thông tin nghiêm ngặt trước khi chia sẻ. Do đó, trong môi trường thông tin số như hiện nay, khả năng phản biện ngày càng quan trọng.

Khả năng đọc đóng vai trò quan trọng trong quá trình này. Đây không chỉ là công cụ tiếp nhận tri thức mà còn giúp phân biệt thông tin đáng tin cậy và sai lệch. Tuy nhiên, không phải cách đọc nào cũng giúp hình thành năng lực đó. Điểm khác biệt nằm ở việc đọc thụ động và đọc chủ động.

Đọc theo quán tính

Bạn có bao giờ nhận ra mình đọc mà không thực sự tập trung, không đặt câu hỏi hoặc đánh giá những gì đang đọc? Nếu câu trả lời là có, bạn đang rơi vào nhóm người đọc thụ động.

Theo trang The Conversation, bạn có thể đang đọc thụ động nhiều hơn mình tưởng. Trên 80% thời lượng đọc hiện nay là lướt qua văn bản thay vì tiếp nhận từng câu chữ.

Việc các nền tảng liên tục phân phối nội dung ngắn, kích thích cảm xúc và thay đổi nhanh khiến con người quen với việc lướt qua thông tin thay vì nghiền ngẫm. Điều này vô tình củng cố thói quen tìm kiếm sự giải tỏa dopamine tức thì, khiến việc lướt nội dung một cách thụ động trở thành trạng thái mặc định.

Thói quen đọc thụ động khiến não bộ tiếp thu thông tin một cách vô điều kiện. Ảnh minh họa: Phương Lâm.

Dấu hiệu nhận biết trạng thái đọc thụ động gồm:

Mất tập trung giữa chừng và không thể nhớ hoặc giải thích những gì vừa đọc;
Vừa đọc vừa làm một việc khác, đòi hỏi tiêu tốn năng lượng trí óc;
Lướt nội dung chỉ để đọc cho xong thay vì tìm kiếm những ý chính;
Đánh dấu những đoạn dài trong văn bản nhưng không thực sự xử lý hoặc diễn đạt lại được nội dung chính.

Các nghiên cứu chỉ ra rằng thói quen đọc thụ động khiến não bộ tiếp thu thông tin một cách vô điều kiện. Theo thời gian, thói quen này tích tụ dần, khiến người đọc thụ động dễ bị thao túng bởi tin giả do chưa rèn luyện tư duy phản biện.

Đọc có chủ đích

Trong khi đó, đọc chủ động đòi hỏi sự tương tác sâu với văn bản. Thay vì mặc nhiên chấp nhận những gì tác giả đưa ra, người đọc đặt ra các giả định, xem xét bằng chứng và kiểm tra tính logic của luận điểm dựa trên tư duy cá nhân.

Theo thời gian, cách đọc này giúp bạn nhận ra những lập luận yếu, những nhận định thiếu căn cứ; nhận diện định kiến của tác giả cũng như của chính mình; phân biệt rõ ràng giữa bằng chứng thực tế và quan điểm cá nhân; đồng thời đánh giá sức nặng của luận điểm trước khi tiếp nhận.

Bên cạnh đó, chuyển từ đọc thụ động sang đọc chủ động có thể cải thiện khả năng phân tích, đặt câu hỏi và đánh giá ý tưởng. Đây cũng là những kỹ năng cần thiết để nhận diện thông tin sai lệch.

Đọc chủ động đòi hỏi sự tương tác sâu với văn bản. Ảnh minh họa: Phương Lâm.

Làm thế nào để đọc chủ động hơn?

Để đọc chủ động, TS Joanna Pozzulo (Đại học Carleton, Canada) khuyên bạn nên ghi chú từ khóa và đánh dấu lập luận chính. Bạn nên đặt câu hỏi: Bằng chứng nào hỗ trợ nhận định này? Đây là sự thật hay chỉ là ý kiến cá nhân?

Bạn cũng nên xem xét động cơ hoặc những thiên kiến của tác giả. Trước khi chấp nhận kết luận của tác giả, hãy dừng lại và tự đưa ra quan điểm của mình. Sau đó, bạn đọc lại những ý chính để đánh giá toàn diện tác động của vấn đề.

Những cách làm này biến việc đọc từ quá trình tiếp nhận thông tin thành một hình thức rèn luyện trí tuệ. Mục tiêu không dừng ở việc đọc được nhiều sách, mà phát triển khả năng suy luận, tư duy linh hoạt và hiểu sâu hơn về thế giới.

TS Joanna Pozzulo cũng chỉ ra dòng sách phi hư cấu đặc biệt hữu ích cho việc rèn luyện tư duy phản biện. Các cuốn sách dựa trên dữ liệu thực tế buộc bạn phải theo sát hệ thống luận điểm phức tạp và đánh giá mức độ thuyết phục của bằng chứng.

Nhờ đó, bạn hình thành thói quen bóc tách các nhận định thành giả định nền tảng, phát hiện điểm bất hợp lý trong logic và xác định xem kết luận có dựa trên thực tế hay không.

Bên cạnh đó, việc chủ động tìm đọc các tác giả có quan điểm trái chiều về tư tưởng, văn hóa hoặc chuyên môn cũng rất cần thiết. Tiếp xúc với nhiều cách diễn giải khác nhau trong cùng một vấn đề giúp bạn mở rộng tư duy, giảm thiểu xu hướng chỉ tìm kiếm thông tin củng cố cho niềm tin sẵn có. Nguồn đọc càng đa dạng, tư duy bạn càng sắc sảo.

Cuối cùng, tham gia các cộng đồng đọc sách cũng giúp bạn duy trì thói quen đọc chủ động, đồng thời tạo môi trường để bạn đối chiếu góc nhìn cá nhân với người khác

Ngọc Bích