Căng thẳng Mỹ - Iran: Thỏa thuận hòa bình đổ vỡ, nguy cơ xung đột lan rộng

Hình ảnh do Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) đăng tải, trong đó cho thấy khói bốc lên tại một khu vực mà CENTCOM cho là tại Iran sau vụ tấn công ngày 14/7.

Diễn biến này làm gia tăng nguy cơ đổ vỡ hoàn toàn các nỗ lực ngoại giao giữa hai nước và đẩy khu vực Vùng Vịnh vào một giai đoạn bất ổn mới. Các cuộc không kích được xem là bước leo thang mới trong chuỗi đối đầu quân sự giữa Washington và Tehran, đồng thời phủ bóng lên triển vọng duy trì thỏa thuận ngừng bắn tạm thời mà hai bên đạt được hôm 17/6. Những tín hiệu tích cực hiếm hoi trên mặt trận ngoại giao nhanh chóng bị thay thế bởi các hoạt động quân sự và những tuyên bố cứng rắn từ cả hai phía.

Theo Lầu Năm Góc, quân đội Mỹ đã tiến hành nhiều đợt không kích chính xác nhằm vào các mục tiêu quân sự chiến lược tại các khu vực ven biển của Iran trong đêm 14 và rạng sáng 15/7. Trọng tâm của chiến dịch là các mục tiêu gần eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược của thế giới - và đảo Greater Tunb.

Phía Iran cho biết một vụ tấn công đã xảy ra tại doanh trại quân đội tại Bampour, thuộc khu vực đông nam nước này, khiến 7 binh sĩ của Lữ đoàn 388 thiệt mạng và nhiều người khác bị thương. Tehran tuyên bố sẽ có "một đòn đáp trả quyết liệt vào thời điểm thích hợp", cho thấy nguy cơ xung đột tiếp tục leo thang.

Truyền thông nhà nước Iran cũng đưa tin một cơ sở lưu trữ lúa mì quan trọng tại tỉnh Khuzestan đã bị tấn công trong đêm. Tuy nhiên, quân đội Mỹ phủ nhận việc nhắm mục tiêu vào các cơ sở dân sự. Dù vậy, thông tin này vẫn làm dấy lên làn sóng chỉ trích mạnh mẽ trong dư luận Iran.

Cùng thời điểm, truyền thông địa phương ghi nhận nhiều tiếng nổ lớn tại các khu vực xung quanh Bandar Abbas, Chabahar và Ahvaz. Trước đó, quân đội Mỹ thông báo đã buộc hai tàu thương mại phải chuyển hướng, đồng thời tái áp dụng các biện pháp kiểm soát hàng hải nghiêm ngặt đối với các cảng của Iran.

Chính phủ Iran khẳng định các cuộc không kích liên tiếp của Mỹ đã vô hiệu hóa hoàn toàn biên bản ghi nhớ giữa hai nước - nền tảng của lệnh ngừng bắn vốn đã rất mong manh.

Ông Mohammed Bagher Ghalibaf cho rằng Iran đang phải đối mặt với "một cuộc chiến tranh mang tính sống còn với nước Mỹ", đồng thời nhấn mạnh Tehran không còn lý do để tiếp tục thực hiện các điều khoản của thỏa thuận.

Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cũng khẳng định Tehran đã chính thức từ bỏ các cam kết trong biên bản ghi nhớ, với lý do Washington là bên vi phạm thỏa thuận trước.

"Các cam kết của chúng tôi chỉ có hiệu lực chừng nào bên kia còn thực hiện đầy đủ những cam kết của mình", ông Baghaei nói.

Ông cho biết Iran hiện chưa có kế hoạch nối lại các cuộc đàm phán với Mỹ và mọi ưu tiên của nước này đang tập trung vào nhiệm vụ bảo vệ an ninh quốc gia.

Giới quan sát nhận định, vòng xoáy bạo lực mới khiến triển vọng nối lại đối thoại trở nên hết sức mong manh.

Không chỉ đưa ra các tuyên bố ngoại giao, Iran còn tiến hành các biện pháp đáp trả quân sự. Ngày 15/7, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố đã nhắm mục tiêu vào Hạm đội 5 của Hải quân Mỹ đang đồn trú tại Bahrain như một phần của chiến dịch mà lực lượng này gọi là "đòn đáp trả nghiền nát". Một trung tâm hậu cần quân sự của Mỹ tại Mina Abdullah (Kuwait) cũng được cho là nằm trong danh sách mục tiêu.

Sự lan rộng của chiến sự buộc các quốc gia láng giềng phải tăng cường các biện pháp phòng thủ. Bộ Quốc phòng Kuwait cho biết hệ thống phòng không nước này đã đánh chặn ít nhất 4 tên lửa hành trình và 21 máy bay không người lái (UAV) được cho là xuất phát từ Iran trong ngày 15/7. Trong khi đó, quân đội Jordan thông báo đã bắn hạ 3 tên lửa bay qua không phận nước này.

Phản ứng trước các diễn biến trên, Tổng thư ký Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) Jasem AlBudaiwi lên án các cuộc tấn công nhằm vào Bahrain, Kuwait và Jordan, cho rằng những hành động này đe dọa nghiêm trọng đến ổn định và an ninh của toàn khu vực.

Theo ông Zeidon Alkinani, Giám đốc sáng lập Viện Quan điểm Arab, các cuộc tấn công nhằm vào các quốc gia láng giềng có thể khiến quan hệ giữa Iran với các nước Vùng Vịnh xấu đi nhanh chóng.

"Những quốc gia này lâu nay vẫn ưu tiên các giải pháp ngoại giao. Tuy nhiên, sự kiên nhẫn của họ đang bị thử thách và có thể sớm cạn kiệt nếu căng thẳng tiếp tục leo thang", ông Alkinani nhận định.

Từ Nhà Trắng, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố các cuộc tấn công của Mỹ sẽ còn gia tăng nếu Tehran không thay đổi lập trường và quay trở lại bàn đàm phán. Ông cũng cảnh báo Washington có thể áp đặt thêm các biện pháp trừng phạt nhằm vào hạ tầng trọng yếu của Iran.

Tuy nhiên, khi được hỏi về thời hạn cụ thể dành cho Tehran, ông Trump từ chối đưa ra mốc thời gian.

"Tôi không thích đặt ra thời hạn, nhưng họ hiểu rất rõ tình hình... Tốt nhất là họ nên hành động đúng đắn", ông nói.

Về phía Iran, ông Ghalibaf cho biết Tehran sẽ tiếp tục theo đuổi chiến lược kết hợp giữa năng lực răn đe quân sự và các kênh ngoại giao nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia.

"Dù Iran chưa bao giờ mong muốn chiến tranh, chúng tôi luôn phải sẵn sàng bảo vệ an ninh quốc gia và những lợi ích cốt lõi của mình", ông nhấn mạnh.

Ông cũng khẳng định Iran sẽ tiếp tục sử dụng các kênh ngoại giao khi điều đó phục vụ lợi ích quốc gia.

Những diễn biến trong ít ngày qua đang đưa Trung Đông bước vào một trong những giai đoạn căng thẳng nhất trong nhiều năm trở lại đây. Khi các hoạt động quân sự tiếp tục gia tăng và các kênh đối thoại gần như bị đình trệ, nguy cơ xảy ra một cuộc xung đột quy mô lớn đang hiện hữu hơn bao giờ hết. Liệu ngoại giao có thể tạo ra cơ hội hạ nhiệt hay khu vực sẽ tiếp tục rơi vào vòng xoáy đối đầu vẫn là câu hỏi chưa có lời giải.

Tiến Kim (Theo Al Jazeera, Reuters)