Căng thẳng Greenland lộ 'Gót chân Achilles' của châu Âu

Phụ thuộc dịch chuyển, rủi ro còn đó

Chưa đầy bốn năm trước, kinh tế châu Âu chịu tác động nặng nề khi nguồn khí đốt Nga – trụ cột suốt nhiều thập niên bị gián đoạn trong bối cảnh xung đột tại Ukraine. Cuộc chạy đua tìm nguồn thay thế đã gây ra cú sốc cung nghiêm trọng, đẩy giá khí đốt tại châu Âu tăng gấp bốn lần chỉ trong sáu tháng đầu.

Trong những năm gần đây, EU giảm mạnh nhập khẩu khí đốt từ Nga trong khi tăng nhập khẩu LNG từ Mỹ

EU đã giải quyết bài toán trước mắt bằng cách thay thế một sự phụ thuộc bằng một sự phụ thuộc khác. Khi tỷ trọng khí đốt Nga trong nhập khẩu của EU giảm từ 45% xuống còn 12% vào năm ngoái, châu Âu nhanh chóng chuyển sang khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) từ Mỹ. Nhập khẩu LNG Mỹ tăng vọt từ 18 triệu tấn năm 2021 lên 65 triệu tấn năm 2025, chiếm 57% tổng lượng LNG mà EU và Anh nhập khẩu. Hiện Mỹ cung cấp gần một phần tư tổng lượng khí đốt nhập khẩu của EU.

Không dừng lại ở đó, trong thỏa thuận thương mại Mỹ–EU đạt được hồi tháng 8 năm ngoái, Brussels cam kết mua 250 tỷ USD năng lượng từ Mỹ trong giai đoạn 2026–2028, con số vượt xa mức khoảng 75 tỷ USD của năm trước đó. Điều đó giúp châu Âu ổn định trước mắt, nhưng đồng thời làm suy giảm khả năng tự chủ chiến lược trong dài hạn — vấn đề mà các nhà hoạch định chính sách EU nhiều lần cảnh báo nhưng chưa thể giải quyết triệt để.

Các chuyên gia tại Viện Kinh tế Năng lượng và Phân tích Tài chính (IEEFA) cảnh báo rằng sự dịch chuyển này đang tạo ra một “điểm phụ thuộc địa chính trị có rủi ro cao”, khi EU thay thế một nguồn cung duy nhất bằng một nguồn cung duy nhất khác, trong bối cảnh môi trường chính trị ngày càng khó lường.

Greenland và phép thử địa kinh tế mới

Tranh cãi xoay quanh Greenland đã biến mối quan hệ năng lượng mất cân đối đó thành một rủi ro chính trị cụ thể. Tổng thống Mỹ Donald Trump có thể coi sự phụ thuộc năng lượng của châu Âu là một đòn bẩy trong cuộc đấu kinh tế ngày càng gay gắt giữa hai bờ Đại Tây Dương.

Cuối tuần qua, Tổng thống Mỹ đe dọa áp thuế 10% đối với hàng hóa nhập khẩu từ một số quốc gia châu Âu phản đối kế hoạch của Washington liên quan đến Greenland.

Việc Tổng thống Mỹ Donald Trump đe dọa áp thuế đối với các quốc gia châu Âu phản đối lập trường của Washington cho thấy năng lượng không tồn tại tách rời thương mại và địa chính trị.

EU không đứng im chịu trận. Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen kêu gọi EU hướng tới “độc lập lâu dài hơn khỏi Mỹ” trong bối cảnh căng thẳng Greenland - một tuyên bố thể hiện quyết tâm đa dạng hóa chiến lược năng lượng và giảm thiểu rủi ro phụ thuộc.

EU hướng tới “độc lập lâu dài hơn khỏi Mỹ” trong bối cảnh căng thẳng Greenland. Ảnh: CDE

Các đại sứ EU đã họp khẩn để bàn phương án đáp trả, bao gồm gói thuế có thể ảnh hưởng tới 93 tỷ euro hàng hóa Mỹ, hoặc kích hoạt “Công cụ chống cưỡng ép” (ACI) - cơ chế cho phép EU hạn chế thương mại dịch vụ và tiếp cận các gói thầu công, đầu tư và hệ thống tài chính.

Điều đáng chú ý là tranh chấp Greenland không trực tiếp liên quan đến năng lượng, nhưng lại đủ sức làm nổi bật điểm yếu cốt lõi trong cấu trúc an ninh kinh tế của châu Âu. Đối với Brussels, đây là tình thế khó xử: vừa phải bảo vệ lập trường chính trị, vừa phải tránh leo thang căng thẳng với đối tác đang giữ vai trò then chốt trong bảo đảm năng lượng.

Các chuyên gia tại những viện nghiên cứu châu Âu như Clingendael và Viện Quan hệ Quốc tế Na Uy (NUPI) nhận định rằng sự phụ thuộc lớn vào LNG Mỹ khiến EU dễ bị tổn thương trong các cuộc đối đầu địa kinh tế, đặc biệt dưới những chính quyền Mỹ sẵn sàng sử dụng thuế quan và các biện pháp hành chính để theo đuổi mục tiêu chiến lược. Greenland, theo cách đó, không phải là nguyên nhân, mà là chất xúc tác làm bộc lộ điểm yếu cấu trúc trong chiến lược năng lượng của châu Âu.

Bài học đã được rút ra đến đâu?

Các nhà lãnh đạo châu Âu không hoàn toàn phớt lờ rủi ro này. Nhiều quốc gia đang thúc đẩy phát triển năng lượng tái tạo và điện hạt nhân, trong khi một số chính phủ xem xét lại việc khai thác các mỏ dầu khí nội địa còn lại, đảo ngược xu hướng phản đối kéo dài nhiều năm vì lý do khí hậu.

Nhập khẩu khí đốt tự nhiên của châu Âu theo nguồn gốc

Ở góc độ ngắn hạn, cũng có những lý do để EU không hoảng loạn. Khác với khí đốt Nga trước đây – chủ yếu do tập đoàn Gazprom do Nhà nước Nga kiểm soát cung cấp, LNG Mỹ được bảo đảm bởi các hợp đồng thương mại dài hạn giữa nhiều doanh nghiệp khác nhau, chịu sự điều chỉnh của luật thương mại quốc tế.

Hơn nữa, sự phụ thuộc này mang tính hai chiều. Châu Âu chiếm khoảng một nửa lượng LNG xuất khẩu của Mỹ trong năm qua, khi Mỹ vươn lên vị trí nhà sản xuất LNG lớn nhất thế giới. Bất kỳ sự gián đoạn nào trong xuất khẩu sang châu Âu cũng sẽ tác động trực tiếp đến các nhà sản xuất và khai thác khí đốt Mỹ – lĩnh vực được chính quyền Tổng thống Donald Trump ủng hộ mạnh mẽ.

Tuy nhiên, các chuyên gia năng lượng và an ninh lưu ý rằng ràng buộc thương mại không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro chính trị. Luật pháp Mỹ cho phép Tổng thống hạn chế xuất khẩu năng lượng vì lý do an ninh quốc gia, và việc Washington tuyên bố tình trạng khẩn cấp về năng lượng càng mở rộng không gian hành động cho chính quyền. Như một nhà phân tích nhận định, năng lượng có thể không bị “vũ khí hóa” trong ngắn hạn, nhưng việc công cụ đó tồn tại đã đủ để tạo ra bất cân xứng quyền lực trong các cuộc đàm phán lớn.

Quan hệ xuyên Đại Tây Dương ở điểm trũng

Dù còn quá sớm để dự đoán kết cục, hai điều đã trở nên rõ ràng: Thứ nhất, cuộc đối đầu hiện nay đánh dấu một trong những thời điểm khó khăn nhất của quan hệ xuyên Đại Tây Dương giữa các đồng minh NATO, vốn chia sẻ lợi ích kinh tế và an ninh trong nhiều thập niên; Thứ hai, chiến lược năng lượng của châu Âu vẫn là một điểm yếu về an ninh quốc gia.

Việc đặt phần lớn nhu cầu năng lượng thiết yếu vào một nguồn cung duy nhất khiến EU dễ bị tổn thương khi môi trường địa chính trị thay đổi, đặc biệt trong bối cảnh năng lượng ngày càng được xem như công cụ địa kinh tế.

Quan hệ xuyên Đại Tây Dương đang ở điểm trũng liên quan tới căng thẳng địa kinh tế

Không ít chuyên gia cảnh báo rằng căng thẳng Greenland, nếu kéo dài, có thể tác động tiêu cực tới sự gắn kết của NATO. Andreas Umland, chuyên gia tại Trung tâm Nghiên cứu Đông Âu Stockholm (SCEEUS), cho rằng tranh cãi này có nguy cơ làm phương Tây “phân tâm khỏi những thách thức an ninh cốt lõi hơn”, đồng thời bào mòn niềm tin giữa các đồng minh. Trong bối cảnh năng lượng là nền tảng của ổn định kinh tế, bất kỳ nghi ngờ nào về độ tin cậy của nguồn cung cũng có thể nhanh chóng chuyển hóa thành vấn đề chiến lược.

Đối với EU, đây là một nghịch lý khó xử: liên minh an ninh với Mỹ vẫn là trụ cột không thể thay thế, nhưng sự phụ thuộc quá lớn vào năng lượng Mỹ lại khiến châu Âu dễ bị tổn thương khi quan hệ chính trị xuất hiện bất đồng.

Bài toán dài hạn của châu Âu

Quan hệ lạnh nhạt hiện nay giữa châu Âu và Washington quanh vấn đề Greenland có thể hạ nhiệt theo thời gian, xét tới liên minh lâu dài giữa hai bên. Nhưng ngay cả khi căng thẳng tạm lắng, thực tế là sự phụ thuộc lớn vào khí đốt Mỹ vẫn sẽ là một điểm yếu chiến lược của EU – nếu không phải trong cuộc tranh chấp hiện tại, thì rất có thể trong những bất đồng tiếp theo với Nhà Trắng. Greenland, vì thế, không chỉ là một tranh cãi lãnh thổ hay địa chính trị, mà còn là lời nhắc nhở rằng bài toán an ninh năng lượng của châu Âu vẫn chưa có lời giải trọn vẹn.

Việc đẩy mạnh năng lượng tái tạo, duy trì điện hạt nhân và khai thác hợp lý nguồn lực nội khối là những hướng đi cần thiết, nhưng đều cần thời gian dài để phát huy hiệu quả. Trong khoảng thời gian đó, sự phụ thuộc lớn vào LNG Mỹ vẫn là thực tế khó tránh. Điều này đồng nghĩa với việc mỗi biến động lớn trong quan hệ xuyên Đại Tây Dương – dù bắt nguồn từ thương mại, an ninh hay vấn đề lãnh thổ như Greenland đều có thể làm lộ ra “gót chân Achilles” của châu Âu.

Bích Hồng