Cẩn trọng khi đăng ký ngành 'hot'

Tư vấn hướng nghiệp dành cho phụ huynh học sinh khối 12 tại Trường THPT chuyên Chu Văn An (Hà Nội). Ảnh: NTCC.

Hiểu mình quan trọng hơn

Sự phát triển nhanh chóng của chuyển đổi số, kinh tế số và hội nhập quốc tế đã kéo theo nhu cầu lớn về nhân lực trong các lĩnh vực công nghệ, dữ liệu, logistics hay chăm sóc sức khỏe. Điều này lý giải vì sao các ngành như công nghệ thông tin hay AI liên tục đứng đầu bảng xếp hạng về mức độ quan tâm của thí sinh trong những năm gần đây không chỉ ở Việt Nam mà là xu hướng toàn cầu. Tuy nhiên, nhu cầu cao không có nghĩa là “ai học cũng thành công”. Trên thực tế, các ngành này thường đòi hỏi năng lực chuyên môn sâu, tư duy logic, khả năng học hỏi liên tục và mức độ cạnh tranh rất lớn.

Cảnh báo về vấn đề này, TS Phạm Sỹ Cường - Hiệu trưởng Trường THCS và THPT Nguyễn Tất Thành (Hà Nội) cho rằng, nhiều học sinh hiện nay vẫn nhầm lẫn giữa cảm hứng nhất thời và năng lực thực sự của bản thân. Ông Cường khuyến cáo người học cần phân biệt một cách rõ ràng giữa cảm hứng nhất thời đến nhanh và cũng dễ vụt tắt, trong khi năng lực là kết quả của quá trình rèn luyện, tích lũy và mài giũa lâu dài. Vì vậy, điều quan trọng là biết nuôi dưỡng và chuyển hóa những cảm hứng nhất thời thành đam mê bền vững để không ngừng phát triển bản thân.

Một sai lầm phổ biến của thí sinh là chọn ngành theo “độ hot” mà chưa đánh giá đúng năng lực và sở thích. Nhiều bạn đăng ký công nghệ thông tin vì nghĩ dễ xin việc, lương cao nhưng lại thiếu nền tảng toán hoặc không đủ kiên nhẫn, dẫn đến chán nản, thậm chí chuyển ngành. Tương tự, y dược tuy hấp dẫn nhưng thời gian đào tạo dài, áp lực lớn, đòi hỏi sự kiên trì; nếu không có đam mê, rất khó theo đuổi lâu dài.

Bên cạnh đó, thí sinh cũng cần tính đến sự biến động của thị trường lao động. Một ngành “hot” hiện tại chưa chắc còn giữ sức hút sau 4 – 5 năm. Nếu chỉ chạy theo xu hướng mà thiếu tầm nhìn dài hạn, người học dễ rơi vào tình trạng dư thừa nhân lực khi tốt nghiệp.

Ngoài ra, chất lượng đào tạo giữa các trường không đồng đều. Không phải trường nào mở ngành “hot” cũng đảm bảo điều kiện về giảng viên, cơ sở vật chất hay chương trình đào tạo. Nếu thiếu tìm hiểu, thí sinh có thể chọn phải môi trường không phù hợp, ảnh hưởng đến chất lượng học tập và cơ hội việc làm sau này.

Việc chọn ngành ở ngưỡng cửa đại học luôn là bước ngoặt quan trọng. Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường lao động biến đổi nhanh, lựa chọn này không còn mang tính cố định như trước. PGS.TS Phạm Mạnh Hà (Đại học Bách khoa Hà Nội) nhận định, xu hướng ngành nghề có thể thay đổi theo chu kỳ kinh tế, còn sự phát triển của công nghệ liên tục tạo ra những công việc hoàn toàn mới. Vì vậy, điều cốt lõi với học sinh lớp 12 không phải là tìm ngành “hot” nhất, mà là hiểu rõ bản thân và trang bị năng lực học tập suốt đời. Khi có nền tảng đó, dù thị trường lao động biến động thế nào, người trẻ vẫn có thể chủ động thích ứng và định hướng con đường riêng của mình.

Tư vấn cho học sinh thông tin về các ngành nghề trong Ngày hội hướng nghiệp và tư vấn tuyển sinh 2026 tại Trường THPT Nguyễn Gia Thiều (Hà Nội).

Nghề nghiệp giúp mỗi người phát triển bản thân

Chia sẻ về câu chuyện hướng nghiệp hiện nay, bà Phạm Thị Cúc Hà - Giám đốc Chương trình SACE Việt Nam, thành viên Hội đồng trường H.A.S cho rằng, cách tiếp cận cần có sự thay đổi căn bản. Hướng nghiệp không chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin từ bên ngoài hay dựa trên quan sát của phụ huynh, nhà trường, mà quan trọng hơn phải bắt đầu từ chính nội tại của học sinh – từ nhu cầu, mong muốn và tiếng nói cá nhân của các em. Theo bà Hà, nghề nghiệp không chỉ là phương tiện mưu sinh mà còn là con đường giúp mỗi người phát triển bản thân, trở thành phiên bản phù hợp và tốt hơn của chính mình. Tuy nhiên, yếu tố này trong thực tế vẫn chưa được quan tâm đúng mức.

Bên cạnh đó, việc lựa chọn ngành học, trường học luôn là quá trình tổng hòa nhiều yếu tố, thậm chí có những yếu tố mâu thuẫn. Đó là sự cân đối giữa mong muốn cá nhân của học sinh và kỳ vọng của gia đình; giữa năng lực thực tế của người học với điều kiện kinh tế; cũng như giữa định hướng nghề nghiệp tương lai với bối cảnh phát triển của ngành, quốc gia. Vì vậy, theo bà Hà, dù tương lai khó dự đoán, việc lựa chọn vẫn cần dựa trên những cơ sở thực tế và tính toán thận trọng.

Ở góc độ tài chính, bà Phạm Thị Cúc Hà nhấn mạnh, phụ huynh cần cân nhắc chiến lược khi đầu tư cho giáo dục đại học, tránh tâm lý “cố quá” vượt quá khả năng. Việc lựa chọn trường học nên phù hợp với điều kiện kinh tế gia đình, bởi trong nhiều trường hợp, sự khác biệt giữa các lựa chọn không quá lớn nếu nằm trong cùng mặt bằng năng lực của học sinh. Quan trọng hơn, quá trình học tập tại đại học – từ cách học, khả năng kết nối, định hướng cá nhân đến những giá trị tích lũy – mới là yếu tố quyết định, và điều này phần lớn phụ thuộc vào chính người học.

Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh, đặc biệt là sự xuất hiện của AI, bà Hà cho rằng cần nhìn nhận lại vai trò của việc “học gì”. Theo đó, điều quan trọng không còn nằm ở ngành học cụ thể mà là những năng lực và kỹ năng có thể chuyển đổi, thích ứng với nhiều lĩnh vực khác nhau. Khi các ngành nghề có thể thay đổi nhanh chóng, chính khả năng học hỏi, thích nghi và phát triển kỹ năng mới sẽ giúp mỗi cá nhân duy trì năng lực cạnh tranh.

Cuối cùng, bà Hà nhấn mạnh tinh thần học tập suốt đời trong thời đại mới. Sự phát triển của công nghệ, đặc biệt là AI, không làm giảm vai trò của việc học mà ngược lại, càng đòi hỏi con người phải liên tục cập nhật, điều chỉnh và làm mới tri thức. Quá trình “học lại để học mới” trở thành một năng lực quan trọng, giúp mỗi người thích ứng với những thay đổi không ngừng của xã hội.

GS Nguyễn Tiến Thảo - Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo):

Cần có trách nhiệm với lựa chọn của mình

Các bạn trẻ không cần lo lắng nếu lựa chọn của mình không phải là ngành “hot”, cũng đừng nghĩ nghề mình yêu thích không phải là nghề của số đông. Một quốc gia mạnh không chỉ vì có nhiều kĩ sư hay bác sĩ, mà mạnh khi mỗi công dân đều phát huy được hết tiềm năng của mình; khi chúng ta làm chủ tri thức, làm chủ công nghệ và làm chủ tương lai.

Hãy tự tin, nghiêm túc và có trách nhiệm với lựa chọn của mình. Lựa chọn hôm nay chính là bước chuẩn bị cho một hành trình dài phía trước. Cánh cửa đại học không phải điểm đến cuối cùng mà là bệ phóng. Tại giảng đường đại học, các bạn sẽ học cách tư duy phản biện, học cách hợp tác, sáng tạo, học cách chấp nhận thất bại và đứng dậy mạnh mẽ hơn.

Lam Nhi