Cần 'định nghĩa chất lượng' cho cà phê Robusta Việt Nam

Tại Hội thảo Tham vấn quốc tế về chất lượng và chuyển đổi thị trường Robusta, diễn ra ngày 30/3 tại Đắk Lắk, do Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột tổ chức, Tiến sĩ Manuel Diaz, chuyên gia cà phê Mexico nhận định trong chuỗi giá trị cà phê toàn cầu, các quốc gia sản xuất như Việt Nam hiện chỉ giữ lại khoảng 10 – 15% giá trị của một sản phẩm cà phê khi đến tay người tiêu dùng. Nói cách khác, nếu một ly cà phê bán ra với giá 100 đồng, phần thuộc về nước sản xuất nguyên liệu chỉ khoảng 10 – 15 đồng.

Trong khi đó, mục tiêu dài hạn của ngành là nâng tỷ lệ này lên 30 – 40%. Trong khi phần lớn giá trị hiện nay vẫn nằm ở các khâu rang xay, xây dựng thương hiệu và phân phối, vốn chủ yếu diễn ra ngoài các quốc gia sản xuất.

Dữ liệu từ nghiên cứu về thu nhập sống tối thiểu cho thấy, với mức giá khoảng 2,24 USD cho mỗi pound cà phê (tương đương gần 0,45 kg) tại Colombia, thu nhập thực tế của người trồng vẫn chưa đủ để đảm bảo mức sống cơ bản. Điều này cho thấy phần giá trị mà nông dân nhận được từ hạt cà phê là rất hạn chế.

Ở tầm vĩ mô, ngành cà phê Việt Nam đã tăng trưởng mạnh trong giai đoạn 1980–2010 nhờ mở rộng sản lượng và xuất khẩu. Tuy nhiên, theo ông Diaz, mô hình này đang dần chạm trần khi giá trị thu về không tăng tương xứng với quy mô sản xuất.

Toàn cảnh tọa đàm "Tham vấn chuyên gia về chất lượng và chuyển đổi thị trường Robusta" ngày 30/3. Ảnh: Simexco Daklak

Điểm nghẽn mang tính toàn cầu: Cách “định nghĩa chất lượng” Robusta

Đi sâu vào nguyên nhân, TS. Trịnh Đức Minh, Chủ tịch Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột cho rằng vấn đề của Robusta Việt Nam không nằm ở việc thiếu cà phê chất lượng, mà ở chỗ ngành chưa có một hệ thống để chứng minh và “nói” về chất lượng đó.

Cụ thể, theo ông Minh, Robusta Việt Nam hiện chưa có một bộ tiêu chí hoàn chỉnh để mô tả và đánh giá chất lượng. Nói một cách dễ hiểu, ngành chưa có một “ngôn ngữ chung” cho hương vị: chưa có bộ từ điển mô tả thống nhất, chưa có “bản đồ hương vị” riêng cho Robusta, trong khi các tiêu chí đánh giá vẫn rời rạc và dữ liệu chưa được chuẩn hóa, chưa thể truy xuất đầy đủ.

Trên thực tế, việc đánh giá cà phê hiện nay chủ yếu dựa vào các chỉ tiêu cơ bản như độ ẩm, tỷ lệ hạt lỗi, kích thước hạt hoặc kinh nghiệm thử nếm. Một số doanh nghiệp áp dụng thêm tiêu chuẩn quốc tế hoặc chứng nhận riêng, nhưng chưa có một hệ quy chiếu thống nhất cho Robusta Việt Nam. Vì vậy, cùng một lô cà phê có thể được đánh giá khác nhau tùy theo người mua hoặc thị trường.

Khi không có một “thước đo chung”, chất lượng khó trở thành cơ sở để định giá. Như cách TS. Trịnh Đức Minh nhận định, Robusta Việt Nam “có chất lượng, nhưng chưa có ngôn ngữ để nói về chất lượng đó”.

Chuyên gia cà phê Mexico - Tiến sĩ Manuel Diaz cho rằng, đến năm 2050 Việt Nam cần là “nguồn Robusta chất lượng cao hàng đầu thế giới”, đồng thời trở thành trung tâm chế biến và đổi mới sản phẩm trong khu vực. Ảnh: Simexco Daklak

Phân tích của Tiến sĩ Manuel Diaz cho thấy khoảng trống này không chỉ tồn tại ở Việt Nam mà là vấn đề chung của toàn bộ phân khúc Robusta. Trong khi Arabica đã mất hàng chục năm để xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, ngôn ngữ cảm quan và cơ chế đánh giá được quốc tế công nhận, thì Robusta đến nay vẫn thiếu một hệ quy chiếu chung. Điều này khiến chất lượng không được phân tầng rõ ràng, và thị trường vẫn vận hành như một thị trường hàng hóa, nơi giá chủ yếu dựa vào cung – cầu, thay vì chất lượng.

Hệ quả là ngay cả khi chất lượng được cải thiện, thị trường cũng không có công cụ để nhận diện và trả giá tương xứng. Đây cũng là lý do trong tầm nhìn đến năm 2050, Tiến sĩ Manuel Diaz cho rằng Việt Nam cần chuyển từ vị trí “quốc gia sản xuất Robusta lớn nhất” sang “nguồn gốc Robusta chất lượng cao hàng đầu thế giới”, đồng thời trở thành trung tâm chế biến và đổi mới sản phẩm trong khu vực.

Ông Thái Anh Tuấn, Tổng giám đốc Simexco Đắk Lắk phát biểu tại sự kiện. Ảnh: Simexco Daklak

Từ góc nhìn doanh nghiệp, ông Thái Anh Tuấn, Tổng giám đốc Simexco Đắk Lắk cho rằng khoảng trống về “ngôn ngữ chất lượng” đang trực tiếp giới hạn khả năng tạo giá trị. Khi chất lượng chưa được định nghĩa rõ ràng, doanh nghiệp khó thuyết phục người mua trả giá cao hơn, còn những cải thiện ở khâu sản xuất cũng khó chuyển hóa thành lợi nhuận.

Theo ông Tuấn, đây cũng là lý do tăng trưởng của ngành cà phê Việt Nam trong nhiều năm qua vẫn chủ yếu dựa vào sản lượng. Tuy nhiên, dư địa mở rộng sản lượng đang dần thu hẹp, buộc ngành phải chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên giá trị.

“Trong giai đoạn tới, tăng trưởng của ngành không thể đến từ mở rộng sản lượng, mà phải đến từ gia tăng giá trị,” ông nhấn mạnh.

Áp lực từ thị trường đang thúc đẩy quá trình này diễn ra nhanh hơn. Hiện khoảng 70% sản lượng cà phê vẫn được sản xuất theo phương thức truyền thống, thiếu dữ liệu truy xuất đầy đủ, trong khi chỉ khoảng 30% được quản lý theo các hệ thống chứng nhận hiện đại. Đồng thời, các quy định mới như cơ chế chống mất rừng (EUDR) của Liên minh châu Âu đang yêu cầu minh bạch toàn bộ chuỗi cung ứng, từ vùng trồng đến xuất khẩu.

Điều này đồng nghĩa, nếu không xây dựng được hệ thống tiêu chuẩn gắn với dữ liệu và truy xuất, cà phê Việt Nam có nguy cơ gặp rào cản khi tiếp cận các thị trường lớn. Về dài hạn, những áp lực này không chỉ là rào cản mà còn là động lực buộc ngành chuyển dịch từ mô hình tăng trưởng dựa vào sản lượng sang dựa vào giá trị.

Theo các kịch bản phát triển đến năm 2050, ngành cà phê Việt Nam đặt mục tiêu nâng tỷ lệ chế biến lên trên 50%, tăng mạnh giá trị xuất khẩu và nâng thu nhập nông dân lên mức 6.000–8.000 USD mỗi năm. Tuy nhiên, những mục tiêu này sẽ khó đạt được nếu không giải quyết được bài toán nền tảng: làm thế nào để chất lượng được định nghĩa rõ ràng, đo lường được và được thị trường công nhận.

Tổng giám đốc Simexco Đắk Lắk nhận định: "Chỉ khi chất lượng được định nghĩa rõ ràng và được quốc tế thừa nhận, Robusta Việt Nam mới có thể bước sang một giai đoạn phát triển cao hơn."

Để làm được điều đó, theo ông, ngành cà phê cần ba trụ cột: tiêu chuẩn, minh bạch và niềm tin. Trong đó, tiêu chuẩn giúp thị trường hiểu sản phẩm, minh bạch giúp thị trường tin vào quy trình, và niềm tin là điều kiện để giá trị được trả đúng với chất lượng.

Khung Robusta XXI: “Bộ công cụ chung” để đo và nói về chất lượng

Để giải quyết khoảng trống này, sáng kiến Robusta XXI được thiết kế không phải như một bộ tiêu chuẩn đơn lẻ, mà là một hệ thống công cụ đầy đủ để ngành cà phê có thể đo, mô tả và so sánh chất lượng theo cùng một cách.

Nói cách khác, thay vì mỗi doanh nghiệp tự đánh giá theo cách riêng, toàn ngành sẽ có một cách đo và “nói” về chất lượng giống nhau.

TS. Trịnh Đức Minh, Chủ tịch Hiệp hội Cà phê Ban Mê Thuột. Ảnh: Simexco Daklak

Theo TS. Trịnh Đức Minh, hệ thống này được xây dựng theo nhiều lớp, bắt đầu từ dữ liệu và đi đến tiêu chuẩn.

Trước hết là nền dữ liệu. Robusta XXI tổng hợp dữ liệu từ nhiều nguồn như kết quả các cuộc thi cà phê, dữ liệu doanh nghiệp và nghiên cứu, đồng thời bổ sung dữ liệu mới trong giai đoạn 2026–2027. Toàn bộ dữ liệu được làm sạch, chuẩn hóa và gắn với khả năng truy xuất, tạo nền tảng đáng tin cậy để đánh giá chất lượng.

Trên nền đó, hệ chỉ tiêu đánh giá được xây dựng theo cấu trúc rõ ràng: nhóm bắt buộc (như độ ẩm, tỷ lệ hạt lỗi), nhóm quyết định (như điểm cảm quan, độ “sạch”), và nhóm hỗ trợ (như kích thước, khối lượng, mật độ hạt). Cách tiếp cận này giúp việc đánh giá không còn rời rạc mà trở thành một hệ thống thống nhất.

Một thành phần quan trọng khác là ngôn ngữ cảm quan. Lần đầu tiên, Robusta Việt Nam được xây dựng bộ từ điển hương vị và “bản đồ hương vị” riêng, giúp việc mô tả các đặc tính như đắng, chua, ngọt hay hậu vị trở nên nhất quán giữa các bên tham gia thị trường.

Song song với đó là quy trình và công cụ đo lường, nhằm chuẩn hóa cách thử nếm, chấm điểm và vận hành thực tế. Nhờ đó, cùng một lô cà phê, dù được đánh giá ở đâu, cũng có thể cho kết quả tương đồng.

Toàn bộ hệ thống được thử nghiệm và chuyển giao trước khi hình thành tiêu chuẩn chính thức, nhằm đảm bảo tính khả thi trong thực tế thay vì chỉ tồn tại trên giấy.

Theo cách tiếp cận này, tiêu chuẩn Robusta XXI không phải là điểm khởi đầu, mà là kết quả cuối cùng của một hệ thống dữ liệu và phương pháp đã được kiểm chứng.

Ông Thái Anh Tuấn cho rằng giá trị lớn nhất của cách làm này là tạo ra một “sân chơi chung” cho toàn ngành. Khi chất lượng được đo bằng cùng một hệ thống, doanh nghiệp có thể minh bạch hơn trong giao dịch, người mua có cơ sở để so sánh, và giá cả có thể phản ánh đúng chất lượng thay vì chỉ dựa vào tham chiếu thị trường.

Nói cách khác, Robusta XXI không chỉ tạo ra một bộ tiêu chuẩn, mà thiết lập một cách hiểu chung về chất lượng, điều kiện cần để Robusta Việt Nam bước ra khỏi vai trò hàng hóa và tiến vào phân khúc giá trị cao hơn.

Ngọc Linh