Căn cứ địa Lạt Sơn - địa chỉ đỏ trong hành trình kết nối lịch sử- hiện tại và tương lai

Giữa những dãy núi đá vôi hùng vĩ tại phường Lý Thường Kiệt (tỉnh Nình Bình), Quần thể di tích và danh thắng Lạt Sơn mang trong mình nhiều lớp trầm tích văn hóa, lịch sử của dân tộc. Không chỉ là vùng đất có dấu tích cư trú của người Việt cổ từ hàng vạn năm trước, nơi đây còn được biết đến là căn cứ địa cuối cùng của Nữ tướng Lê Chân - một trong những vị tướng kiệt xuất dưới thời Hai Bà Trưng.

Gần hai nghìn năm đã trôi qua, những thung lũng, hang động và ngọn núi nơi đây vẫn lặng lẽ kể câu chuyện về những ngày tháng chiến đấu oanh liệt của nghĩa quân trước cuộc tái xâm lược của nhà Đông Hán. Từ một căn cứ quân sự giữa núi rừng, Lạt Sơn hôm nay đã trở thành địa chỉ đỏ trong hành trình tìm về lịch sử, giáo dục truyền thống và phát triển du lịch văn hóa của địa phương.

Theo sử sách ghi lại: Sau thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, Nữ tướng Lê Chân được giao trọng trách chỉ huy quân đội. Tuy nhiên, đến năm 43 khi triều đại Hai Bà Trưng bị đại quân Đông Hán dưới sự chỉ huy của Mã Viện đánh bại, cánh quân do Nữ tướng Lê Chân chỉ huy đã lui về phía Nam đồng bằng sông Hồng và lựa chọn vùng núi Lạt Sơn làm căn cứ địa mới.

Địa thế nơi đây được ví như một "pháo đài tự nhiên". Phía Tây là dãy núi đá vôi chạy dài hình cánh cung, phía Đông được bao bọc bởi sông Đáy và sông Ngân. Những thung lũng rộng, hang động sâu cùng hệ thống đồi núi liên hoàn tạo điều kiện thuận lợi cho việc trú quân, tích trữ lương thảo và tổ chức phòng thủ.

Theo các tư liệu lịch sử, căn cứ được bố trí khá quy củ với tiền đồn, kho lương, đại bản doanh và hệ thống vọng gác trải dài gần 7 km. Đây cũng là nơi diễn ra những trận chiến cuối cùng của nghĩa quân. Khi quân Đông Hán bao vây căn cứ, Nữ tướng Lê Chân cùng nghĩa quân chiến đấu đến những phút cuối. Để giữ trọn khí tiết, bà đã gieo mình từ đỉnh núi Giát Dâu vào ngày 13 tháng 7 năm 43.

Đi qua những biến thiên của lịch sử, quần thể căn cứ địa Lạt Sơn vẫn lưu giữ nhiều địa danh gắn với cuộc đời và sự nghiệp của Nữ tướng Lê Chân như: Đền thờ Nữ tướng Lê Chân, núi Giát Dâu, động Tiên Chúa, hang Diêm, đồi Ông Bụt, đồi Voi Phục... Không chỉ có giá trị lịch sử, nơi đây còn là một "kho tư liệu" khảo cổ quý giá. Nhiều hiện vật thuộc văn hóa Đông Sơn như trống đồng, mộ thuyền, rìu đồng, khuyên tai đá đã được phát hiện. Đặc biệt, các cuộc khai quật tại động Tiên Chúa còn xác định khu vực này từng có dấu tích cư trú của con người từ khoảng 20.000 năm trước.

Giữa không gian linh thiêng của căn cứ địa Lạt Sơn, Đền thờ Nữ tướng Lê Chân không chỉ là nơi nhân dân tưởng niệm vị Nữ Anh hùng dân tộc mà còn lưu giữ nhiều câu chuyện dân gian được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Mỗi truyền thuyết đều phản ánh niềm tin, sự tôn kính và lòng biết ơn của cộng đồng đối với người đã hy sinh vì non sông.

Ông Dương Hồng Ngân, Phó Ban Quản lý Di tích quốc gia Đền thờ Nữ tướng Lê Chân cho biết, ngôi đền hiện nay cũng gắn với một câu chuyện linh thiêng được người dân địa phương truyền lại qua nhiều thế hệ. "Trước đây, ngôi đền nằm cách vị trí hiện nay khoảng 300 mét, phía sau quả đồi. Tương truyền, vào một ngày trời không có gió bão, chiếc nón thờ của ngài bất ngờ bay xuống vị trí hiện nay. Người dân cho rằng đó là điềm linh ứng nên đã dời ngôi đền đến đây. Ban đầu chỉ là một ngôi đền nhỏ, đơn sơ nhưng gắn liền với chiến trận của Nữ tướng tại căn cứ địa Lạt Sơn."

Theo ông Ngân, nhiều năm qua, cùng với sự quan tâm của chính quyền và nhân dân địa phương, khuôn viên đền từng bước được mở rộng, trùng tu, trở thành không gian thờ tự khang trang, xứng đáng với công lao của Nữ tướng.

Nếu những ngọn núi, hang động và di tích ở Lạt Sơn lưu giữ ký ức về cuộc kháng chiến của Nữ tướng Lê Chân, thì lễ hội truyền thống được tổ chức hằng năm chính là nơi lịch sử tiếp tục được tái hiện trong đời sống đương đại.

Lễ hội Đền thờ Nữ tướng Lê Chân thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương tham dự.

Hằng năm, từ ngày 12 đến ngày 14 tháng 7 âm lịch, hàng nghìn người dân và du khách thập phương lại hội tụ về Đền thờ Nữ tướng Lê Chân để tham dự lễ hội truyền thống. Không chỉ là dịp tưởng nhớ vị Nữ Anh hùng dân tộc đã hy sinh vì độc lập của đất nước, lễ hội còn góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa lâu đời được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Trong không gian linh thiêng của ngôi đền cổ, những nghi thức truyền thống như lễ cáo yết, lễ rước kiệu Thánh Mẫu, lễ dâng hương, lễ tế... được tổ chức trang nghiêm. Xen giữa các nghi lễ là những hoạt động văn hóa, văn nghệ, thi đấu thể thao và trò chơi dân gian, tạo nên bầu không khí vừa thành kính, vừa rộn ràng. Âm vang tiếng trống hội, tiếng chiêng ngân giữa núi rừng cùng dòng người nối dài về dâng hương khiến lịch sử dường như không còn là những trang sách khô cứng mà hiện hữu trong từng bước chân của người dân hôm nay.

Đồng chí Trần Trọng Đại, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND phường Lý Thường Kiệt cho biết, lễ hội không đơn thuần là hoạt động tín ngưỡng mà còn là cầu nối giữa quá khứ với hiện tại. Lễ hội Đền thờ Nữ tướng Lê Chân được tổ chức thường niên để tưởng nhớ công lao to lớn của Nữ tướng đối với sự nghiệp giải phóng dân tộc. Đây cũng là dịp góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa, khơi dậy lòng tự hào dân tộc, giáo dục truyền thống cho các thế hệ trẻ về sự hy sinh của cha ông vì nền độc lập, tự do của Tổ quốc.

Theo đồng chí Trần Trọng Đại, việc Quần thể di tích và danh thắng Lạt Sơn được xếp hạng Di tích quốc gia là tiền đề quan trọng để địa phương tiếp tục phát huy giá trị di sản gắn với phát triển kinh tế - xã hội.

Không chỉ được gìn giữ bằng những nghi lễ truyền thống hay các chương trình bảo tồn, giá trị của Di tích quốc gia căn cứ địa Lạt Sơn còn được tiếp nối bởi chính những người dân địa phương, đặc biệt là thế hệ trẻ. Với họ, việc tham gia gìn giữ di tích và tổ chức lễ hội không chỉ là trách nhiệm, mà còn là niềm tự hào về quê hương. Tinh thần xung kích của tuổi trẻ không chỉ góp phần tạo nên diện mạo khang trang, văn minh cho di tích mỗi mùa lễ hội, mà còn trở thành cầu nối đưa lịch sử đến gần hơn với cộng đồng.

Từ những việc làm tưởng chừng giản dị như quét dọn khuôn viên, hướng dẫn du khách, hỗ trợ công tác tổ chức, đến việc tuyên truyền trên các nền tảng số, thế hệ trẻ đang góp phần thổi sức sống mới vào di sản, để những giá trị lịch sử của căn cứ địa Lạt Sơn không chỉ được lưu giữ, mà còn tiếp tục lan tỏa trong đời sống hôm nay.

Ngày càng nhiều du khách tìm đến Lạt Sơn để khám phá vùng đất gắn với tên tuổi Nữ tướng Lê Chân. Dừng chân trước pho tượng đồng uy nghi của Nữ tướng trong khuôn viên đền, chị Nguyễn Thu Hằng, du khách đến từ Hà Nội, chia sẻ rằng điều khiến chị ấn tượng nhất không chỉ là cảnh quan yên bình mà còn là câu chuyện lịch sử phía sau từng địa danh. "Trước đây, tôi chỉ biết đến Nữ tướng Lê Chân qua sách giáo khoa. Khi đến đây, được nghe giới thiệu về căn cứ địa Lạt Sơn và những ngày tháng cuối cùng của bà, tôi cảm nhận lịch sử gần gũi và xúc động hơn rất nhiều."

Trong khi đó, anh Trần Văn Minh, du khách đến từ Hải Phòng - quê hương gắn liền với sự nghiệp khai phá của Nữ tướng Lê Chân - cho rằng chuyến đi mang nhiều ý nghĩa đặc biệt. "Người dân Hải Phòng luôn tự hào về Nữ tướng Lê Chân. Khi đến Lạt Sơn, tôi càng hiểu vì sao nơi đây được coi là vùng đất linh thiêng. Đây không chỉ là một điểm du lịch mà còn là nơi giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về sự hy sinh của cha ông."

Không ít đoàn học sinh, sinh viên cũng lựa chọn Lạt Sơn làm điểm đến trong các chương trình học tập trải nghiệm, giáo dục truyền thống. Qua những câu chuyện được nghe ngay tại di tích, lịch sử trở nên trực quan, sinh động hơn, góp phần bồi đắp lòng yêu nước và ý thức gìn giữ các giá trị văn hóa dân tộc.

Bên cạnh những giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc, Lạt Sơn còn sở hữu hệ thống cảnh quan tự nhiên hiếm có với núi đá vôi, hang động, rừng nguyên sinh và nhiều di chỉ khảo cổ quan trọng. Đây là những lợi thế để địa phương phát triển các loại hình du lịch văn hóa, lịch sử, sinh thái và trải nghiệm.

Núi Giát Dâu gắn với truyền thuyết về sự hy sinh của Nữ tướng Lê Chân.

Năm 2025, Quần thể di tích và danh lam thắng cảnh Lạt Sơn được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích quốc gia. Đây không chỉ là sự ghi nhận đối với những giá trị lịch sử của vùng đất mà còn mở ra cơ hội để di sản được đầu tư, bảo tồn và phát huy hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, theo các nhà nghiên cứu, việc khai thác giá trị của quần thể di tích vẫn còn nhiều dư địa. Một số hạng mục cần tiếp tục được tu bổ, hệ thống hạ tầng phục vụ du lịch cần được hoàn thiện, đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ số trong giới thiệu và quảng bá di tích.

Đặc biệt, việc kết nối Lạt Sơn với các điểm đến nổi tiếng của Ninh Bình sẽ góp phần hình thành chuỗi sản phẩm du lịch văn hóa - tâm linh đặc sắc, kéo dài thời gian lưu trú của du khách và tạo thêm động lực phát triển kinh tế cho địa phương.

Gần hai nghìn năm đã trôi qua, những dấu tích của cuộc chiến năm xưa có thể đã nhuốm màu thời gian, nhưng tinh thần bất khuất của Nữ tướng Lê Chân vẫn còn nguyên giá trị. Lạt Sơn hôm nay không chỉ là nơi lưu giữ ký ức về một Nữ Anh hùng dân tộc, mà còn là không gian kết nối giữa lịch sử và hiện tại, giữa di sản và đời sống cộng đồng. Mỗi ngọn núi, mỗi hang động, mỗi mùa lễ hội đều góp phần kể tiếp câu chuyện về lòng yêu nước, ý chí quật cường và khát vọng độc lập của dân tộc Việt Nam.

Tượng Nữ tướng Lê Chân hiên ngang giữa không gian linh thiêng của di tích.

Để những giá trị ấy tiếp tục lan tỏa, việc bảo tồn và phát huy Quần thể di tích và danh thắng Lạt Sơn không chỉ là trách nhiệm của chính quyền địa phương mà còn cần sự chung tay của cộng đồng. Bởi gìn giữ Lạt Sơn cũng chính là gìn giữ một phần ký ức lịch sử của dân tộc, để bản hùng ca về Nữ tướng Lê Chân mãi vang vọng giữa núi rừng Ninh Bình và trong tâm thức của các thế hệ mai sau.

Nguyễn Huy-Đông Sơn