Cần coi bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ là một trụ cột của phát triển

Hệ lụy lớn nhất không chỉ là thiệt hại kinh tế

- Thưa đại biểu, có ý kiến cho rằng trong kỷ nguyên số, bản quyền đang bị xem nhẹ khi nhiều người coi nội dung trên internet là “nguồn tài nguyên miễn phí”. Từ thực tiễn giám sát, ông nhìn nhận thế nào về thực trạng xâm phạm bản quyền hiện nay và những hệ lụy đối với động lực sáng tạo của xã hội?

+ Tôi cho rằng đây là một vấn đề rất đáng suy nghĩ. Trong kỷ nguyên số, chưa bao giờ việc sáng tạo, lan tỏa và tiếp cận tri thức, văn hóa, nghệ thuật lại thuận lợi như hiện nay. Nhưng cũng chưa bao giờ ranh giới giữa chia sẻ và chiếm đoạt, giữa sử dụng hợp pháp và xâm phạm bản quyền lại trở nên mong manh như vậy.

Thực tế cho thấy, nhiều người vẫn có tâm lý rất phổ biến: Cái gì đã xuất hiện trên internet thì có thể tự do lấy, tự do sao chép, tự do đăng lại, thậm chí sử dụng để kiếm tiền mà không cần xin phép, không cần trả phí, không cần ghi nhận công sức của người sáng tạo. Đó không chỉ là sự thiếu hiểu biết pháp luật, mà sâu xa hơn là sự thiếu tôn trọng đối với lao động trí tuệ.

Từ thực tiễn giám sát, tôi thấy xâm phạm bản quyền hiện nay không còn là những hành vi nhỏ lẻ, tự phát. Nó diễn ra trên nhiều nền tảng, nhiều loại hình: báo chí, âm nhạc, điện ảnh, sách, hình ảnh, chương trình truyền hình, bài giảng, dữ liệu, nội dung số. Có những hành vi được tổ chức bài bản, có hệ thống, khai thác trái phép nội dung của người khác để thu hút người xem, bán quảng cáo, tăng tương tác, tạo nguồn thu.

Đại biểu Quốc hội, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn. Ảnh: PV

Hệ lụy lớn nhất không chỉ là thiệt hại kinh tế cho chủ thể quyền, mà là làm tổn thương động lực sáng tạo của xã hội. Khi một nhà báo đầu tư công sức cho một tác phẩm điều tra, một nhạc sĩ dành nhiều năm cho một ca khúc, một nhà làm phim bỏ vốn liếng và tâm huyết cho một bộ phim, một nhà nghiên cứu xây dựng tri thức bằng lao động nghiêm túc, nhưng sản phẩm ấy bị lấy đi dễ dàng, bị khai thác không công bằng, thì thông điệp gửi đến xã hội là rất nguy hiểm: sáng tạo không được bảo vệ, còn sao chép thì có thể hưởng lợi.

Một xã hội muốn phát triển bằng tri thức, bằng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và công nghiệp văn hóa thì không thể xem nhẹ bản quyền. Bản quyền không phải là rào cản của tiếp cận văn hóa, mà là cơ chế bảo vệ công bằng để người sáng tạo có thể tiếp tục sáng tạo. Nếu không bảo vệ quyền tác giả, chúng ta sẽ khó có một nền công nghiệp nội dung mạnh, khó có những thương hiệu văn hóa lớn, và khó hình thành một thị trường sáng tạo lành mạnh.

Phải tăng năng lực công nghệ cho cơ quan thực thi

- Thực tế cho thấy nhiều hành vi vi phạm bản quyền hiện nay diễn ra nhanh, rộng và có tổ chức, trong khi việc phát hiện, thu thập chứng cứ, xác định chủ thể vi phạm và xử lý vẫn gặp không ít khó khăn. Theo Phó Giáo sư, cần có những giải pháp gì để nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật và bảo đảm tính răn đe đối với các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ?

+ Tôi cho rằng điểm nghẽn hiện nay không chỉ nằm ở quy định pháp luật, mà nằm rất nhiều ở khâu thực thi. Chúng ta đã có Luật Sở hữu trí tuệ, đã sửa đổi, bổ sung năm 2022, có hiệu lực từ ngày 1-1-2023, trong đó tiếp tục hoàn thiện nhiều quy định về quyền tác giả, quyền liên quan và các giới hạn, ngoại lệ phù hợp hơn với bối cảnh mới.

Tuy nhiên, trong môi trường số, hành vi vi phạm có thể xảy ra trong vài giây, lan truyền trên hàng nghìn tài khoản, máy chủ đặt ở nhiều quốc gia, chủ thể vi phạm ẩn danh hoặc thay đổi liên tục. Nếu cách xử lý vẫn chậm, thủ công, phụ thuộc quá nhiều vào đơn thư và hậu kiểm, thì sẽ rất khó theo kịp thực tế.

Theo tôi, cần đồng bộ một số giải pháp:

Trước hết, phải tăng năng lực công nghệ cho cơ quan thực thi. Muốn quản lý vi phạm bản quyền trên môi trường số thì không thể chỉ dùng phương thức truyền thống. Cần có hệ thống giám sát số, công cụ truy vết, nhận diện nội dung vi phạm, lưu giữ chứng cứ điện tử, kết nối dữ liệu giữa cơ quan quản lý nhà nước, chủ thể quyền, nền tảng số và đơn vị cung cấp dịch vụ trung gian. Trong thời đại số, bảo vệ bản quyền cũng phải bằng năng lực số.

Thứ hai, cần làm rõ trách nhiệm của các nền tảng. Các nền tảng số không thể chỉ hưởng lợi từ lưu lượng truy cập, quảng cáo, dữ liệu người dùng mà đứng ngoài trách nhiệm khi nội dung vi phạm bản quyền được đăng tải, chia sẻ, thương mại hóa trên hệ sinh thái của mình. Cơ chế gỡ bỏ nhanh, chặn nguồn vi phạm, khóa tài khoản tái phạm, ngăn dòng tiền quảng cáo chảy vào nội dung vi phạm phải được thực hiện nghiêm túc.

Nghị định 174/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 1-7-2026, đã bổ sung các biện pháp xử lý mới với hành vi vi phạm trên mạng xã hội, trong đó có khả năng khóa fanpage, nhóm cộng đồng, kênh nội dung hoặc tài khoản vi phạm pháp luật. Đây là bước đi cần thiết để tăng tính răn đe.

Thứ ba, phải xử lý đúng vào lợi ích kinh tế của hành vi vi phạm. Vi phạm bản quyền hiện nay nhiều khi không phải do “vô tình”, mà vì có lợi nhuận. Vì vậy, chế tài phải đủ mạnh để người vi phạm thấy rằng chiếm đoạt tài sản trí tuệ không phải là một mô hình kinh doanh ít rủi ro. Cần tăng mức xử phạt với hành vi có tổ chức, tái phạm, thu lợi bất chính lớn; buộc bồi thường thỏa đáng; buộc gỡ bỏ, cải chính, xin lỗi; trong trường hợp nghiêm trọng phải xem xét trách nhiệm hình sự.

Thứ tư, cần rút ngắn quy trình bảo vệ quyền. Người sáng tạo, cơ quan báo chí, doanh nghiệp nội dung nhiều khi nản lòng vì thủ tục khiếu nại kéo dài, chứng cứ khó thu thập, chi phí theo đuổi vụ việc cao. Vì vậy, cần thiết lập cơ chế xử lý nhanh đối với vi phạm rõ ràng trên môi trường số; thúc đẩy trọng tài, hòa giải, tòa chuyên trách hoặc cơ chế tố tụng rút gọn đối với tranh chấp sở hữu trí tuệ; đồng thời hỗ trợ chủ thể quyền, nhất là cá nhân sáng tạo và doanh nghiệp nhỏ, trong đăng ký, quản lý, khai thác và bảo vệ quyền.

Cuối cùng, cần tăng phối hợp liên ngành và hợp tác quốc tế. Vi phạm bản quyền số không dừng lại ở biên giới quốc gia. Vì vậy, cơ quan quản lý văn hóa, thông tin truyền thông, công an, tòa án, hải quan, quản lý thị trường, các hiệp hội nghề nghiệp và nền tảng công nghệ phải cùng tham gia. Chúng ta không thể xử lý một vấn đề liên thông bằng những cơ chế rời rạc.

Công an tỉnh Hưng Yên vừa khởi tố 23 đối tượng có hành vi sử dụng công nghệ cao để xâm phạm bản quyền tác giả, quyền liên quan. Ảnh: Cơ quan Công an

Coi bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ là một trụ cột của phát triển

- Theo Phó Giáo sư, cần thay đổi cách tiếp cận trong bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ như thế nào để không chỉ xử lý hành vi vi phạm, mà còn hình thành môi trường tôn trọng sáng tạo, biến tài sản trí tuệ trở thành nguồn lực cho phát triển kinh tế - văn hóa?

+ Tôi nghĩ cần một thay đổi rất căn bản: Không chỉ coi bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ là công việc xử phạt sau vi phạm, mà phải coi đó là một trụ cột của phát triển. Trong kỷ nguyên mới, tài nguyên quan trọng nhất không chỉ là đất đai, khoáng sản hay vốn đầu tư, mà còn là ý tưởng, tri thức, dữ liệu, thương hiệu, thiết kế, tác phẩm nghệ thuật, giải pháp công nghệ, câu chuyện văn hóa. Đó chính là tài sản trí tuệ.

Muốn như vậy, trước hết phải xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền. Văn hóa ấy phải bắt đầu từ giáo dục, từ nhà trường, từ cơ quan báo chí, từ doanh nghiệp, từ từng người dùng internet. Chúng ta cần dạy cho thế hệ trẻ hiểu rằng một bức ảnh, một bản nhạc, một bài viết, một phần mềm, một thiết kế không tự nhiên mà có. Phía sau đó là lao động, tài năng, chi phí, thời gian, cảm xúc và trách nhiệm của con người. Tôn trọng bản quyền, vì thế, cũng là tôn trọng con người sáng tạo.

Thứ hai, cần chuyển từ tư duy “bảo vệ” sang tư duy “khai thác và phát triển tài sản trí tuệ”. Nhiều di sản văn hóa, sản phẩm làng nghề, tác phẩm nghệ thuật, tri thức bản địa, thương hiệu địa phương, dữ liệu văn hóa của chúng ta có giá trị rất lớn, nhưng chưa được định danh, đăng ký, số hóa, thương mại hóa và bảo vệ một cách bài bản. Nếu làm tốt bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, chúng ta không chỉ chống sao chép, mà còn tạo ra giá trị gia tăng, xây dựng thương hiệu quốc gia, thúc đẩy công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và du lịch văn hóa.

Thứ ba, Nhà nước cần tạo lập một hệ sinh thái hỗ trợ sáng tạo. Người sáng tạo không chỉ cần được bảo vệ khi bị xâm phạm, mà cần được hỗ trợ để đăng ký quyền, định giá tài sản trí tuệ, tiếp cận thị trường, ký hợp đồng công bằng, tham gia các nền tảng phân phối, nhận thù lao xứng đáng. Khi quyền sở hữu trí tuệ trở thành tài sản có thể giao dịch, góp vốn, cấp phép, chuyển nhượng, thế chấp, thì sáng tạo mới thực sự trở thành nguồn lực phát triển.

Thứ tư, cần bảo đảm sự cân bằng giữa bảo vệ quyền và quyền tiếp cận tri thức, văn hóa của công chúng. Bản quyền không nên bị hiểu như một hàng rào đóng kín tri thức, mà là một cơ chế để việc chia sẻ được diễn ra công bằng, minh bạch, có trách nhiệm. Càng có thị trường bản quyền minh bạch, càng có nhiều tác phẩm chất lượng, càng có nhiều lựa chọn hợp pháp với chi phí hợp lý cho công chúng.

Tôi muốn nhấn mạnh rằng, trong kỷ nguyên số, một quốc gia mạnh không chỉ là quốc gia có nhiều công trình, nhà máy, hạ tầng vật chất, mà còn là quốc gia biết bảo vệ ý tưởng, tôn vinh tài năng, trả công xứng đáng cho sáng tạo và biến sáng tạo thành sức mạnh mềm. Bảo vệ sở hữu trí tuệ vì thế không chỉ là câu chuyện pháp lý, mà là câu chuyện văn hóa phát triển, câu chuyện đạo đức xã hội và câu chuyện năng lực cạnh tranh quốc gia.

Khi mỗi người dân hiểu rằng “dùng miễn phí” không đồng nghĩa với “được quyền chiếm dụng”, khi mỗi nền tảng hiểu rằng lợi nhuận phải đi cùng trách nhiệm, khi mỗi cơ quan thực thi đủ năng lực bảo vệ người sáng tạo, khi mỗi tài sản trí tuệ được nhìn nhận như một nguồn lực phát triển, thì chúng ta mới có thể xây dựng một môi trường sáng tạo lành mạnh, nhân văn và bền vững.

- Trân trọng cảm ơn ông về cuộc trao đổi!

Phương Thảo (thực hiện)