Cải lương trước ngã rẽ mới: Đổi mới để giữ hồn cốt

Sân khấu cải lương cần sự thay đổi để thu hút khán giả trẻ

Khi nghệ thuật truyền thống phải cạnh tranh với vô vàn loại hình giải trí hiện đại, câu hỏi đặt ra không còn là "làm sao để cải lương tồn tại", mà là "làm sao để cải lương sống khỏe trong đời sống đương đại". Câu trả lời đang dần hình thành từ sự đồng thuận của nhiều nhà quản lý, nghệ sĩ và những người gắn bó với sân khấu: đổi mới là tất yếu, nhưng đổi mới phải bắt đầu từ sự thấu hiểu giá trị cốt lõi của cải lương.

Cải lương chưa mất giá trị, chỉ đang thay đổi cách tiếp cận công chúng

Hơn một thế kỷ tồn tại, cải lương từng là loại hình sân khấu giữ vị trí trung tâm trong đời sống tinh thần của người Việt, đặc biệt ở Nam Bộ. Tuy nhiên, sự bùng nổ của điện ảnh, truyền hình, nền tảng số và các hình thức giải trí trực tuyến khiến sân khấu nói chung, cải lương nói riêng đứng trước sức ép rất lớn.

Nghệ sĩ Bích Trầm và Lê Hoàng Nghi - hai nghệ sĩ đoạt giải nhất tại Cuộc thi Tài năng diễn viên cải lương năm 2026

Theo các tác giả sân khấu cải lương, điều đó không đồng nghĩa với việc cải lương mất đi giá trị. Đây chỉ là một giai đoạn chững lại trong quá trình phát triển. Khi Việt Nam hội nhập sâu hơn với thế giới, chính bản sắc văn hóa dân tộc sẽ trở thành sức hút đặc biệt. Nhu cầu tìm kiếm những giá trị khác biệt giữa các nền văn hóa sẽ ngày càng lớn và cải lương hoàn toàn có cơ hội khẳng định vị thế nếu biết chuẩn bị từ hôm nay.

Quan điểm này cũng gặp nhiều sự đồng tình của giới sân khấu. NSND Trần Minh Ngọc từng nhiều lần nhấn mạnh rằng khán giả chưa bao giờ quay lưng với nghệ thuật truyền thống. Điều họ chờ đợi là những tác phẩm hay, giàu cảm xúc và phản ánh được hơi thở cuộc sống bằng chính ngôn ngữ sân khấu cải lương.

NSND Lệ Thủy cũng từng chia sẻ rằng sức sống của cải lương nằm ở cảm xúc chân thành. Dù khán giả trẻ hay lớn tuổi, nếu câu chuyện đủ hay, nhân vật đủ thật thì tiếng đờn và câu vọng cổ vẫn có sức lay động đặc biệt. Tác giả Nguyễn Minh Ngọc Hà (Hội Nhà văn TP HCM) cho rằng chính vì muốn viết nhiều kịch bản sử Việt là để thu hút khán giả trẻ đến với sân khấu qua góc nhìn của người trẻ hôm nay về lịch sử.

NSƯT Kim Tử Long giới thiệu về diễn viên trẻ Lê Hậu - sau 15 năm gắn bó với nghề đã thực hiện thành công live show cải lương tại TP HCM ngày 8-6-2026

Đổi mới nhưng không đánh mất bản sắc

Ngay từ khi ra đời, cải lương đã mang tinh thần cải cách. Câu tuyên ngôn nổi tiếng: "Cải cách hát ca theo tiến bộ - Lương truyền tuồng tích sánh văn minh" đã xác định rõ bản chất của loại hình nghệ thuật này là luôn tiếp thu cái mới.

Theo NSND Triệu Trung Kiên, đổi mới hôm nay cần được thực hiện trên nền tảng giữ gìn nguyên bản của cải lương. Với các vở lịch sử, âm nhạc và phong cách truyền thống cần được bảo tồn gần như nguyên vẹn. Nhưng với đề tài đương đại, nhất là khi hướng đến khán giả trẻ, âm nhạc, tiết tấu và hình thức thể hiện có thể linh hoạt hơn, miễn vẫn giữ được cấu trúc, hơi điệu, kỹ thuật luyến láy và mỹ cảm đặc trưng của cải lương.

Từ trái sang: NSND Quế Trân, NSƯT Võ Minh Lâm và NSƯT Tú Sương trong vở "Gánh cải Trạng Nguyên"

Đạo diễn NSND Thoại Miêu cũng nhiều lần cho rằng đổi mới không phải là đưa thật nhiều kỹ xảo lên sân khấu mà là tìm được cách kể chuyện mới, xây dựng nhân vật gần gũi hơn với tâm lý khán giả hôm nay. Nếu chỉ thay đổi hình thức mà đánh mất ngôn ngữ cải lương thì tác phẩm sẽ mất bản sắc.

Đồng quan điểm, NSƯT Vũ Luân cho rằng cải lương muốn chạm đến người trẻ phải kể những câu chuyện của thời đại bằng tư duy sân khấu hiện đại, nhưng không được biến cải lương thành một loại hình khác.

Khán giả trẻ là tương lai của sân khấu

Một trong những tín hiệu tích cực hiện nay là sự phát triển mạnh của công nghệ truyền thông.

Theo NSND Triệu Trung Kiên, mạng xã hội và các nền tảng số đang tạo điều kiện để cải lương tiếp cận công chúng trẻ thuận lợi hơn rất nhiều so với trước đây. Những trích đoạn ngắn, hậu trường tập luyện, giao lưu nghệ sĩ hay các chương trình phát trực tiếp đang mở thêm những "cánh cửa" mới cho sân khấu.

Tuy nhiên, truyền thông chỉ là phương tiện. Điều quyết định vẫn là chất lượng tác phẩm và tài năng sáng tạo.

NSND Kim Cương từng nhiều lần nhấn mạnh rằng khán giả trẻ rất công bằng. Các em sẵn sàng yêu cải lương nếu nghệ sĩ thực sự làm nghề nghiêm túc, nếu mỗi vở diễn đều mang đến giá trị nghệ thuật và giá trị nhân văn.

Đó cũng là lý do nhiều nhà hát hiện nay đang tìm cách đưa cải lương vào trường học, kết hợp biểu diễn với giao lưu, trải nghiệm nhằm hình thành thói quen thưởng thức nghệ thuật truyền thống từ sớm.

Sân khấu cải lương miền Bắc đã nỗ lực thu hút khán giả trẻ đến với những vở mới

NSND Ngọc Giàu từng khẳng định rằng đào tạo nghệ sĩ cải lương không thể chỉ dạy kỹ thuật ca diễn mà còn phải truyền được nền tảng văn hóa, lịch sử, văn học và đạo đức nghề nghiệp. Một nghệ sĩ cải lương giỏi là người hội tụ cả tri thức lẫn tài năng biểu diễn.

Nhưng để đạt được điều đó, không thể chỉ trông chờ vào nỗ lực của nghệ sĩ.

Cải lương cần một hệ sinh thái đồng bộ gồm chính sách đầu tư của Nhà nước, đội ngũ tác giả, đạo diễn, nhạc sĩ, diễn viên, đơn vị truyền thông, doanh nghiệp đồng hành và đặc biệt là khán giả.

Thanh Hiệp (Ảnh do nghệ sĩ cung cấp)