Cải lương trong cuộc chạy đua sống còn

NSƯT Thoại Mỹ và Quách Phú Thành.

Cải lương sinh ra từ đời sống Nam Bộ, mang trong mình chất trữ tình, nhân văn và tính phản ánh xã hội rõ nét. Thế nhưng, trong thời đại nghe - nhìn nhanh, nơi mạng xã hội chi phối mạnh mẽ thói quen tiếp nhận nghệ thuật, cải lương trở nên “chậm” hơn nhịp sống. Một câu vọng cổ ngân dài, một lớp diễn đòi hỏi người xem phải lắng nghe, phải cảm, dễ bị xem là khó tiếp cận. Trẻ hóa, vì vậy, trở thành yêu cầu tất yếu.

Tuy nhiên, trẻ hóa không đồng nghĩa với chạy theo thị hiếu nhất thời. Nếu chỉ làm mới bằng những yếu tố gây chú ý bề mặt, cải lương có thể thu hút tò mò trong chốc lát nhưng khó giữ được khán giả lâu dài. Trẻ hóa đúng nghĩa phải bắt đầu từ lớp nghệ sĩ trẻ có khả năng làm cầu nối giữa truyền thống và hiện đại.

Nghệ sĩ Quách Phú Thành.

Nghệ sĩ Quách Phú Thành là gương mặt kép trẻ hiếm hoi hội tụ nhiều yếu tố: ngoại hình điện ảnh, phong thái sân khấu hiện đại, diễn xuất tiết chế nhưng vẫn giữ chuẩn mực về giọng ca, nhạc ngũ cung, hơi Bắc - hơi Nam và cấu trúc vọng cổ. Từ hình ảnh “hot boy cải lương” trên mạng xã hội đến danh hiệu quán quân Học viện Cải lương 2024, hành trình của Thành gợi mở nhiều suy nghĩ về cách làm mới mà không làm mất gốc.

Trong bối cảnh phim ảnh, truyền hình và nền tảng số mở ra nhiều cơ hội nổi tiếng nhanh, Thành vẫn chọn sân khấu cải lương - một bộ môn “khó sống” cả về thu nhập lẫn độ bền nghề.

Thành cho rằng người nghệ sĩ cải lương trẻ phải nỗ lực nhiều hơn để vừa “đẹp người” vừa “đẹp nghề” bởi khán giả có thể đến vì tò mò nhưng chỉ ở lại khi họ cảm nhận được ca diễn thật, cảm xúc thật.

Trong thời đại mạng xã hội, Quách Phú Thành không phủ nhận vai trò của nền tảng số trong việc lan tỏa hình ảnh nghệ sĩ. Tuy nhiên, anh khẳng định “vũ khí” lớn nhất của một kép trẻ vẫn là thực lực.

“Mạng xã hội có thể giúp mình được biết đến nhanh hơn nhưng để khán giả chịu mua vé đến rạp xem chỉ có sự hâm mộ về giọng ca thật, diễn xuất thật và cảm xúc thật mới giữ được họ” - Quách Phú Thành chia sẻ.

Clip Quách Phú Thành biểu diễn:

Từ trải nghiệm cá nhân, Quách Phú Thành cho rằng cải lương muốn có tương lai phải bắt đầu từ người trẻ và từ những gì gần gũi nhất với họ.

Anh đề xuất đưa cải lương vào học đường một cách bài bản, không chỉ dừng ở vài buổi biểu diễn ngoại khóa mang tính phong trào. Ở bậc phổ thông, có thể lồng ghép những trích đoạn ngắn, dễ hiểu vào môn âm nhạc hay hoạt động trải nghiệm. Ở bậc đại học, có thể tổ chức CLB cải lương, workshop với nghệ sĩ, vé ưu đãi cho sinh viên vào rạp xem sân khấu sống.

Quan trọng hơn, cần có cơ chế hỗ trợ thực chất cho nghệ sĩ trẻ: học bổng đào tạo, cơ hội tham gia các vở diễn chuyên nghiệp, một lộ trình nghề nghiệp đủ rõ để người trẻ dám tin và dám theo đuổi cải lương lâu dài.

Chọn sống thực thụ với nghề

Nói đến trẻ hóa cải lương, người ta thường bắt đầu từ lý thuyết: đổi mới kịch bản, tận dụng mạng xã hội, tiếp cận Gen Z. Nhưng đôi khi, câu trả lời lại nằm ở một con người cụ thể, với một hành trình sống và làm nghề đủ thuyết phục. Trường hợp của Nguyễn Tấn Đạt - Giải thưởng Hội đồng báo chí Chuông vàng vọng cổ lần thứ 20 (2025) - là một ví dụ.

Ở Tấn Đạt, người ta không thấy sự “cách tân ồn ào”. Anh không bước lên sân khấu bằng những tuyên ngôn phá bỏ chuẩn mực, càng không cố tạo cú sốc để được chú ý. Ngược lại, nền tảng của anh là những bài bản cổ, là tuồng tích kinh điển như Hạng Võ biệt Ngu Cơ, là quá trình rèn luyện nghiêm túc từ ca, diễn đến hình thể.

Tấn Đạt (phải) trên sân khấu.

Sau cuộc thi, Tấn Đạt chủ động đi tiếp con đường học tập bài bản khi theo học chính quy khoa Kịch hát dân tộc - cải lương tại Trường đại học Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM để bổ sung kiến thức và nền tảng nghề nghiệp. Sự lựa chọn này cho thấy một thái độ rõ ràng: xem giải thưởng không phải là đích đến mà là điểm khởi đầu cho một hành trình dài hơi hơn với nghề.

Song song đó, Tấn Đạt mang cải lương ra khỏi không gian sân khấu quen thuộc để đến gần hơn với đời sống đương đại. Việc kết hợp cùng đoàn lô tô Sài Gòn Tân Thời tổ chức các đêm chủ đề ca cổ, cải lương đã tạo nên những không gian tiếp nhận mới, nơi khán giả trẻ tìm thấy cải lương trong tâm thế cởi mở, không áp lực phải hiểu.

Nghệ sĩ Tấn Đạt song ca với nghệ sĩ Phượng Hằng.

Nhìn từ nghệ sĩ Tấn Đạt, có thể thấy Gen Z không quay lưng với cải lương. Họ chỉ không chấp nhận những gì giả tạo, gượng ép. Khi một nghệ sĩ trẻ sống đúng với nghề, tôn trọng chuẩn mực nhưng không tự nhốt mình trong khuôn cũ thì chính đời sống và lựa chọn nghề nghiệp của họ đã trở thành cầu nối tự nhiên.

Nhìn vào hành trình của những nghệ sĩ trẻ trưởng thành từ các cuộc thi chuyên môn, từ đào tạo bài bản, có thể thấy một lát cắt khác của quá trình trẻ hóa: thầm lặng, bền bỉ và nhiều kỷ luật hơn ánh hào quang bên ngoài. Ở đó, những cái tên như Lê Hoàng Nghi hay Võ Ngọc Quyền không chỉ đại diện cho tuổi trẻ mà còn đại diện cho một thái độ làm nghề nghiêm túc.

Cải lương chật vật tìm lại chỗ đứng

Bước ra từ môi trường học thuật, Lê Hoàng Nghi là gương mặt tiêu biểu cho lớp nghệ sĩ trẻ được đào tạo bài bản: hát chắc, vũ đạo tốt, diễn xuất có chiều sâu và đặc biệt là ý thức rất rõ về cấu trúc sân khấu truyền thống.

Nhìn cải lương từ góc độ người học nghề một cách hệ thống, Hoàng Nghi cho rằng sân khấu hôm nay không chỉ thiếu khán giả, mà thiếu sự đồng cảm thực sự giữa tác phẩm và người xem.

“Cải lương hiện tại đang chạy theo cuộc đua với các loại hình khác và chật vật tìm lại chỗ đứng của mình. Trong hành trình đó, có lẽ điều còn thiếu là sự đồng cảm sâu sắc của khán giả đối với tác phẩm được làm ra” - anh chia sẻ.

Lê Hoàng Nghi.

Quan sát trên cho thấy một vấn đề cốt lõi: Nếu cải lương chỉ mải mê chạy theo tốc độ của thời đại mà quên đi chiều sâu nội dung, sự gắn kết cảm xúc thì dù có trẻ hóa hình thức cũng khó giữ người xem ở lại. Khi người trẻ chê cải lương “chậm, cũ, khó xem”, Hoàng Nghi không phủ nhận hoàn toàn. Đó là hệ quả tất yếu của một thế hệ sống trong nhịp điệu chớp nhoáng.

Hoàng Nghi cho rằng sân khấu học đường là một hướng đi cần được duy trì và làm nghiêm túc hơn: rút gọn thời lượng cho xúc tích, tăng yếu tố trải nghiệm, tích hợp cải lương vào các hoạt động học tập để người trẻ không còn cảm giác xa lạ. Đó là cách làm mới dựa trên nền tảng hiểu rõ đối tượng tiếp nhận chứ không phải chiều theo thị hiếu ngắn hạn.

Nếu Hoàng Nghi đại diện cho tư duy học thuật thì Võ Ngọc Quyền là câu chuyện của sự bền bỉ và kỷ luật nghề được tôi luyện qua thực tiễn sân khấu.

Xuất thân từ Long An, được chú ý từ Chuông vàng vọng cổ 2018 với cúp bạc, Ngọc Quyền không chọn cách “ngủ quên trong chiến thắng”. Trái lại, cô tiếp tục dự thi, tiếp tục học hỏi, tiếp tục đứng sân khấu dù cải lương không còn thời hoàng kim.

Song song với biểu diễn, Ngọc Quyền luôn đặt mình trong trạng thái học nghề: từ những cuộc thi chuyên môn, từ vai diễn khó, sự góp ý thẳng thắn của các bậc tiền bối.

Ngọc Quyền và NSƯT Kim Tử Long.

Hành trình của Ngọc Quyền cũng cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của thế hệ đi trước. Sự dìu dắt của các nghệ sĩ như NSƯT Kim Tử Long, NSƯT Kim Phương, NSƯT Vũ Luân hay NSND Trần Ngọc Giàu không chỉ là hỗ trợ về cơ hội mà là truyền cho lớp trẻ kỷ luật nghề nghiệp và chuẩn mực nghệ thuật. Trong một lĩnh vực mà chỉ một câu ca chênh dây có thể phá vỡ cảm xúc cả vở diễn, kỷ luật không phải là lựa chọn mà là điều kiện sinh tồn.

Cải lương hôm nay không thiếu người trẻ nhưng đang cần những người đủ kiên nhẫn, đủ bản lĩnh và đủ tôn trọng nghề. Khi kỷ luật nghề được đặt ngang hàng với sáng tạo, khi học thuật và truyền thống biết cách giao thoa, cải lương mới có thể bước tiếp mà không đánh mất chính mình.

Bài 2: Ai đang phá nát cải lương?

Lưu Đình Long

Xuân Phúc