Cách bảo vệ khả năng tư duy của con người trong thời đại kỹ thuật số

Ảnh minh họa: TTXVN

Sụt giảm nghiêm trọng khả năng tập trung

Theo dữ liệu từ nghiên cứu của Giáo sư Gloria Mark thuộc Đại học California, Irvine (Mỹ), khoảng thời gian tập trung của con người đã giảm hơn ba lần kể từ năm 2004, với mức giảm lớn nhất xảy ra vào khoảng năm 2012.

Sự phổ biến của điện thoại thông minh và nền kinh tế chú ý kỹ thuật số được coi là nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm các kỹ năng nhận thức. Một phân tích tổng hợp vào cuối năm 2023 cho thấy việc tiêu thụ nội dung video ngắn trên các ứng dụng như TikTok và Instagram có liên quan đến khả năng nhận thức kém hơn và giảm sự chú ý.

Không chỉ dừng lại ở mạng xã hội, sự phát triển của AI cũng mang lại những lo ngại mới. Một nghiên cứu vào tháng 1/2026 cho thấy "mối tương quan nghịch đáng kể giữa việc sử dụng công cụ AI thường xuyên và khả năng tư duy phản biện" .

Việc mất khả năng suy nghĩ là một vấn đề lớn đối với nền kinh tế, khi gần 40% GDP của Mỹ đến từ các ngành thâm dụng tri thức và công nghệ.

Bài học từ cuộc cách mạng sức khỏe thể chất

Lịch sử cho thấy những chuyển đổi trong nhận thức có thể diễn ra nhanh chóng. Vào năm 1955, Tổng thống Mỹ Dwight Eisenhower bị đau tim, một sự kiện gây chấn động nước Mỹ lúc bấy giờ. Thay vì giữ bí mật, bác sĩ Paul Dudley White, một bác sĩ tim mạch hàng đầu, đã giáo dục công chúng rằng họ có thể thực hiện các bước để giảm thiểu rủi ro thông qua chế độ ăn uống.

Sau đó khoảng 10 năm, vào ngày 1/2/1968, bác sĩ Kenneth Cooper thuộc quân đội Mỹ đã xuất bản cuốn sách "Aerobics" , thúc đẩy quan điểm rằng tập thể dục tim mạch là yếu tố then chốt cho sức khỏe. Từ một nền văn hóa vốn coi tập thể dục tự nguyện là dành cho quân đội, Mỹ đã thay đổi hoàn toàn nhận thức, dẫn đến sự bùng nổ của phong trào chạy bộ và tập gym.

Giải pháp để lấy lại "thể lực trí tuệ"

Để ngăn chặn thảm họa về nhận thức, các chuyên gia Mỹ đề xuất một cuộc cách mạng tương tự. Một trong những giải pháp là hạn chế "nội dung siêu chế biến" (ultraprocessed content) như TikTok hay Instagram, vốn được ví như "chất gây nghiện kỹ thuật số" làm suy yếu não bộ. Australia gần đây đã ban hành luật cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội và Mỹ được khuyến khích nên thực hiện theo bước đi này.

Về mặt cá nhân, việc đọc sách được coi là bài tập thể dục cho não bộ. Nhà khoa học thần kinh nhận thức Maryanne Wolf thuộc Đại học California cho rằng "đọc sâu là cầu nối của loài người chúng ta tới sự hiểu biết và tư duy mới".

Ngoài ra, việc duy trì khoảng cách với điện thoại cũng rất quan trọng. Một quy tắc đơn giản được đề xuất là khi ở nhà, hãy để điện thoại ở nhà bếp thay vì để trong túi.

Tại nơi làm việc, các tổ chức cũng bắt đầu hành động. Vào năm 2025, báo cáo từ Cục nghiên cứu kinh tế Mỹ cho thấy việc cấm điện thoại trong lớp học đã giúp cải thiện đáng kể điểm số của học sinh.
Giám đốc điều hành Rafat Ali thuộc công ty Skift cũng từng thử nghiệm việc cấm mang laptop và điện thoại vào các cuộc họp nội bộ để tăng cường giao tiếp giữa các nhân viên. Việc bảo vệ khả năng tư duy không chỉ là sở thích cá nhân mà là yếu tố sống còn để duy trì sự phát triển của nền kinh tế tri thức hiện nay.

Trường Giang (PV TTXVN tại New York)