Các nước Trung Đông bên lợi, bên thiệt khi eo biển Hormuz đóng cửa

Ảnh minh họa - Ảnh: Reuters

Theo phân tích của hãng tin Reuters, tình trạng gián đoạn vận tải qua eo biển Hormuz bị gián đã tạo ra cục diện trái ngược giữa các nước xuất khẩu dầu mỏ Trung Đông.

VỊ TRÍ ĐỊA LÝ ĐÓNG VAI TRÒ QUYẾT ĐỊNH

Sau khi các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran hồi cuối tháng 2 làm xung đột leo thang mạnh ở Trung Đông, Iran gần như đã phong tỏa eo biển Hormuz - tuyến hàng hải trung chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) giao dịch toàn cầu.

Dù Tehran cho phép một số tàu không có liên hệ với Mỹ hoặc Israel đi qua eo biển Hormuz, hoạt động vận chuyển qua tuyến hàng hải này vẫn bị gián đoạn nghiêm trọng. Iran không chỉ kiểm soát chặt lưu thông qua eo biển, mà còn phát tín hiệu có thể thu phí quá cảnh, qua đó tiếp tục hưởng lợi từ cuộc khủng hoảng. Trong bối cảnh nguồn cung toàn cầu bị thắt chặt, giá dầu Brent quốc tế tăng 60% trong tháng 3 - mức tăng theo tháng lớn nhất từ trước đến nay.

Trong khi đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump cảnh báo tiếp tục gây sức ép lớn với Iran nếu nước này không đạt được thỏa thuận trước cuối ngày thứ Ba (7/4) và khôi phục lưu thông qua eo biển Hormuz.

Trong khi hầu hết các quốc gia trên thế giới chịu sức ép lạm phát gia tăng và thiệt hại kinh tế do giá năng lượng leo thang, tác động đối với các nước sản xuất dầu ở Trung Đông lại không giống nhau. Yếu tố quyết định nằm ở vị trí địa lý và khả năng duy trì hoạt động xuất khẩu.

Dù Iran kiểm soát eo biển Hormuz, Oman, Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) vẫn có thể phần nào tránh được điểm nghẽn này nhờ hệ thống đường ống và các cảng biển ngoài khu vực. Ngược lại, Iraq, Kuwait và Qatar gần như không có lựa chọn thay thế, khiến dầu mỏ của các nước này bị mắc kẹt và khó tiếp cận thị trường quốc tế.

Sau lời đe dọa mới nhất của ông Trump, một quan chức Iran cho biết Tehran sẽ không chấp nhận mở lại eo biển Hormuz để đổi lấy một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời. Iran cũng bác bỏ các tối hậu thư trước đó của ông Trump, khẳng định sẽ không nhượng bộ khi bị ép buộc.

Theo một số nhà phân tích, chiến dịch quân sự của Mỹ và Israel nhằm vào Iran, ở mức độ nào đó, lại đang củng cố thêm vị thế của Tehran.

"Một khi eo biển Hormuz đã bị đóng, điều đó có thể lặp lại hết lần này đến lần khác, và đây là mối đe dọa lớn đối với kinh tế toàn cầu. Vậy là đã có tiền lệ rồi”, ông Neil Quilliam, nhà nghiên cứu viên tại viện nghiên cứu Chatham House, nhận xét với Reuters.

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), cuộc xung đột hiện nay đã gây ra cú sốc nguồn cung năng lượng lớn nhất từ trước tới nay. Nguồn cung khoảng 12 triệu thùng/ngày dầu từ khu vực Trung Đông đã bị đình trệ, trong khi khoảng 40 cơ sở năng lượng bị hư hại.

Theo phân tích của Reuters dựa trên dữ liệu xuất khẩu tháng 3, kim ngạch xuất khẩu dầu của Iraq và Kuwait ước tính đều giảm khoảng 3/4 so với cùng kỳ năm trước. Ngược lại, kim ngạch của Iran tăng 37% và Oman tăng 26%. Xuất khẩu dầu của Saudi Arabia tăng 4,3%, còn UAE giảm 2,6% do giá dầu tăng đã bù đắp một phần tác động từ sản lượng xuất khẩu đi xuống.

Các ước tính này dựa trên sản lượng xuất khẩu do công ty theo dõi tàu biển Kpler và Sáng kiến dữ liệu chung (JODI) cung cấp. Reuters lấy các số liệu đó nhân với giá dầu Brent bình quân rồi so sánh với cùng kỳ năm trước. Phân tích này dùng giá Brent để đơn giản hóa việc tính toán, dù nhiều loại dầu trong khu vực được định giá theo các chuẩn khác và hiện đang giao dịch cao hơn đáng kể so với Brent.

SAUDI ARABIA HƯỞNG LỢI LỚN

Đối với Saudi Arabia, giá dầu tăng đồng nghĩa Chính phủ nước này có thêm nguồn thu từ hoạt động khai thác dầu mỏ và các khoản thuế liên quan đến tập đoàn dầu khí quốc gia Saudi Aramco. Do Chính phủ và quỹ đầu tư quốc gia Saudi Arabia nắm phần lớn cổ phần tại Aramco, các khoản thu tăng thêm cuối cùng cũng chảy vào ngân sách nhà nước.

Diễn biến này đặc biệt có ý nghĩa với Saudi Arabia trong bối cảnh nước này đã chi mạnh cho các dự án nhằm đa dạng hóa nền kinh tế, giảm phụ thuộc vào dầu mỏ, khiến ngân sách chịu áp lực thâm hụt.

Lợi thế lớn nhất của Saudi Arabia nằm ở tuyến đường ống Đông - Tây dài 1.200 km, được xây dựng từ thập niên 1980, trong giai đoạn chiến tranh Iran - Iraq, nhằm giảm phụ thuộc vào eo biển Hormuz.

Tuyến đường ống này nối các mỏ dầu ở miền Đông Saudi Arabia với cảng Yanbu trên Biển Đỏ và hiện có công suất 7 triệu thùng/ngày. Trong đó, Aramco dùng khoảng 2 triệu thùng/ngày cho nhu cầu trong nước, đồng nghĩa khoảng 5 triệu thùng/ngày có thể dành cho xuất khẩu.

Theo dữ liệu từ Kpler, lượng dầu bốc xếp tại cảng Yanbu đạt trung bình 4,6 triệu thùng/ngày trong tuần bắt đầu từ ngày 23/3, tức gần chạm ngưỡng tối đa, dù đầu mối xuất khẩu này bị tấn công hôm 19/3.

Xuất khẩu dầu thô của Saudi Arabia trong tháng 3 giảm 26% so với cùng kỳ năm trước, còn 4,39 triệu thùng/ngày. Dù vậy, nhờ giá dầu tăng, giá trị số dầu xuất khẩu này vẫn cao hơn khoảng 558 triệu USD so với cùng kỳ năm trước. Trước đó, Riyadh đã chủ động đẩy mạnh xuất khẩu trong tháng 2 lên mức cao nhất kể từ tháng 4/2023 để đề phòng kịch bản chiến sự tại Iran nổ ra.

Tuy có lợi thế từ tuyến đường ống Đông - Tây, Saudi Arabia vẫn đối mặt rủi ro lớn. Theo ông Quilliam của Chatham House, Iran hoặc lực lượng đồng minh Houthi ở Yemen vẫn có thể tiếp tục tấn công các cơ sở hạ tầng năng lượng ở miền Tây Saudi Arabia, cũng như các tàu đi qua eo biển Bab el-Mandeb để vào Biển Đỏ.

IRAQ CHỊU THIỆT HẠI NẶNG NHẤT

UAE cũng phần nào giảm bớt tác động nhờ tuyến đường ống Habshan - Fujairah có công suất 1,5-1,8 triệu thùng/ngày, cho phép vận chuyển dầu mà không phải đi qua eo biển Hormuz. Dù vậy, giá trị xuất khẩu dầu của nước này trong tháng 3 ước tính vẫn giảm hơn 174 triệu USD so với cùng kỳ năm trước. Cảng Fujairah cũng liên tiếp bị tấn công, khiến hoạt động bốc xếp nhiều lần phải tạm dừng.

Trong số các nước sản xuất dầu vùng Vịnh, Iraq là nước chịu mức sụt giảm doanh thu mạnh nhất. Doanh thu dầu của nước này trong tháng 3 giảm 76%, còn 1,73 tỷ USD, trong khi Kuwait giảm 73%, còn 864 triệu USD.

Iraq và Kuwait nhiều khả năng sẽ còn ghi nhận mức giảm sâu hơn trong tháng 4, bởi doanh thu tháng 3 được hỗ trợ phần nào nhờ những lô hàng kịp rời cảng trong những ngày đầu xung đột. Tuần trước, một tàu chở dầu thô của Iraq đã đi qua eo biển Hormuz sau khi Iran tuyên bố sẽ miễn trừ các hạn chế đối với Iraq.

“Các chính phủ vùng Vịnh vẫn còn một số lựa chọn để củng cố tài khóa, như sử dụng nguồn dự phòng đã tích lũy hoặc phát hành trái phiếu. Trừ Bahrain, các nước vùng Vịnh đều còn đủ dư địa tài khóa để ứng phó với cú sốc hiện nay, khi nợ công vẫn ở mức vừa phải khoảng dưới 45% GDP", bà Adriana Alvarado, Phó Chủ tịch phụ trách xếp hạng tín nhiệm quốc gia tại Morningstar DBRS, cho biết.

Tuy nhiên, theo bà Alvarado, tác động dài hạn của cuộc khủng hoảng này hiện vẫn khó đoán định.

Trong bối cảnh đó, một số công ty dầu khí và các chính trị gia phương Tây đang kêu gọi tăng đầu tư vào nhiên liệu hóa thạch nhằm giảm nguy cơ gián đoạn nguồn cung trong tương lai. Nhưng một số nhà phân tích cho rằng năng lượng tái tạo mới là giải pháp giúp nền kinh tế chống chịu tốt hơn trước những cú sốc như hiện nay.

Tuần trước, tập đoàn năng lượng TotalEnergies của Pháp và công ty năng lượng tái tạo Masdar của do UAE công bố liên doanh trị giá 2,2 tỷ USD nhằm thúc đẩy triển khai năng lượng tái tạo tại 9 quốc gia châu Á. Động thái này được xem là một dấu hiệu sớm cho thấy cuộc khủng hoảng hiện nay có thể đẩy nhanh quá trình giảm phụ thuộc vào dầu mỏ.

Ngọc Trang