Các giải pháp cho an ninh lương thực của Đông Nam Á

Ảnh minh họa (Nguồn:TTXVN)

Theo bài phân tích đăng trên trang fulcrum.sg ngày 1/4, sự tắc nghẽn tại eo biển Hormuz có thể đẩy nông dân ASEAN vào hoàn cảnh khó khăn và giá lương thực tăng cao.

Tuy nhiên, khu vực này có một số lựa chọn để giảm bớt áp lực. Các hoạt động quân sự của Mỹ và Israel nhằm vào Iran kể từ cuối tháng 2/2026 và hậu quả rộng hơn ở Tây Á đã làm tắc nghẽn chuỗi cung ứng năng lượng và phân bón.

Cuộc xung đột đã khiến phần lớn các nhà máy sản xuất hàng hóa phải đóng cửa và làm gián đoạn xuất khẩu từ khu vực, làm đình trệ khoảng 20 đến 30% lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới và một phần ba lượng phân bón được giao dịch toàn cầu.

Tuyên bố bất khả kháng của Qatar - quốc gia cung cấp khoảng một phần năm lượng LNG toàn cầu, đối với LNG đã làm giảm hơn nữa sản lượng phân bón nitơ ở những nơi khác.

Đồng thời, các hãng hàng không đang chuyển hướng những chuyến bay để tránh các khu vực xung đột ở vùng Vịnh, làm tăng chi phí nhiên liệu hàng không và chi phí hàng hóa vận chuyển bằng đường hàng không.

Ngoài 60 triệu người ở vùng Vịnh, cú sốc này đang làm gia tăng tình trạng mất an ninh lương thực trên toàn thế giới: giá năng lượng tăng cao, vốn đã chiếm khoảng một nửa chi phí thực phẩm, sẽ đẩy chi phí sản xuất, lưu trữ và hậu cần lên cao.

Hơn nữa, giá phân bón tăng cao sẽ khiến nông dân cắt giảm sử dụng phân bón, dẫn đến năng suất thấp hơn và thị trường khan hiếm hơn.

Mặc dù giá phân bón urê chưa đạt đến mức cao như khi nổ ra cuộc xung đột tại Ukraine năm 2022, nhưng có thể sẽ đạt mức đó trong những tháng tới, khi đã tăng hơn 50% kể từ đầu năm nay.

Đối với Đông Nam Á, những cú sốc toàn cầu khiến khu vực này chịu ảnh hưởng nặng nề vì khu vực nhập khẩu năng lượng ròng, trong đó Singapore, Thái Lan, Philippines là những nước phụ thuộc nhiều nhất vào dầu khí nhập khẩu.

Các quốc gia trong khu vực phụ thuộc rất nhiều vào phân bón nhập khẩu, đặc biệt là phốt phát và urê. Campuchia, Lào, Myanmar, Philippines và Thái Lan là những nước phụ thuộc nhiều nhất vào phân bón nitơ nhập khẩu ở Đông Nam Á.

Khu vực Đông Nam Á đang chứng kiến giá lương thực tăng cao, do chi phí năng lượng tăng cao ảnh hưởng đến giá bán lẻ. Các nhà sản xuất phụ thuộc vào dầu diesel và những loại nhiên liệu khác đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt nhiên liệu, làm gián đoạn sản xuất và tạo ra khoảng trống nguồn cung, đẩy giá lên cao hơn nữa thông qua lạm phát do cầu tăng.

Tác động của phân bón đắt đỏ hơn sẽ đến muộn hơn: nông dân thường mất từ một tháng đến ba tháng để điều chỉnh quyết định trồng trọt và sử dụng vật tư; có thể mất thêm ba tháng đến chín tháng trước khi những chi phí sản xuất cao hơn đó được phản ánh đầy đủ vào giá hàng hóa.

Khi giá cả tăng vọt, các chính phủ thường có xu hướng áp đặt lệnh cấm hoặc hạn chế xuất khẩu, như đã thấy trong cuộc khủng hoảng lương thực năm 2007-2008 và khi nổ ra cuộc xung đột tại Ukraine.

Các nghiên cứu của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) cho thấy những biện pháp như vậy chỉ mang lại sự cứu trợ trong nước ngắn hạn, với cái giá là sự biến động toàn cầu gia tăng, niềm tin thương mại giảm sút và những bất lợi lâu dài đối với sản xuất.

Các giải pháp cho ASEAN

Các nước ASEAN nên tập trung vào việc xây dựng khả năng phục hồi của khu vực. Trước hết, ASEAN nên giải quyết sớm tình trạng thiếu hụt năng lượng và phân bón bằng cách tập trung mua hàng trong khu vực, đẩy nhanh những thỏa thuận để tạo điều kiện thuận lợi cho việc chuyển đổi nhà cung cấp và loại sản phẩm, đồng thời hỗ trợ nông dân chuyển đổi sang các công cụ kỹ thuật số để tối ưu hóa việc sử dụng phân bón.

Trong ngắn hạn, việc giá phân bón tăng đột biến và tình trạng thiếu hụt có thể sẽ ảnh hưởng hạn chế đến cây lúa, vì đang trong mùa vụ và hầu hết phân bón đã được sử dụng.

Tuy nhiên, tác động sẽ khác nhau đối với các loại cây lương thực khác như rau, cây lâu năm như cọ dầu và cây trồng làm đồ uống (như ca cao và càphê), vì những loại cây này cần được bón phân thường xuyên trong khi giá phân bón cao hơn và nguồn cung hạn chế.

Bước vào mùa vụ lúa tiếp theo, bất kỳ sự giảm sử dụng phân bón nitơ nào cũng sẽ là một đòn giáng mạnh vào xuất khẩu gạo từ các nước như Thái Lan và Campuchia.

Các nước sản xuất lúa gạo lớn sẽ chứng kiến sản lượng trong nước giảm và dự kiến biên lợi nhuận xuất khẩu sẽ eo hẹp hơn. Với chỉ khoảng 10% sản lượng gạo toàn cầu được giao dịch trên thị trường quốc tế, bất kỳ sự thu hẹp nào đối với biên lợi nhuận xuất khẩu vốn đã rất nhỏ này sẽ nhanh chóng đẩy giá nhập khẩu lên cao.

Nhìn chung, hiệu ứng tắc nghẽn do việc đóng cửa eo biển Hormuz càng kéo dài, khả năng lạm phát giá lương thực càng lớn, điều này đã được hiện trong Chỉ số Giá lương thực mới nhất của FAO tháng 3/2026.

Về lâu dài, các nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp và xã hội cần đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang các hệ thống nông nghiệp thực phẩm tái tạo, bền vững và tuần hoàn hơn, thúc đẩy chuỗi cung ứng ngắn hơn.

Để thay thế phân bón nhập khẩu, các quốc gia phải đầu tư vào những hệ thống chiết xuất phân bón từ nước thải và phân chuồng, thúc đẩy các kỹ thuật nông nghiệp tái tạo và giới thiệu phân bón sinh học cải thiện đất.

ASEAN đã có một bước khởi đầu chủ động khi Hội nghị Bộ trưởng Nông nghiệp và Lâm nghiệp ASEAN (AMAF) phê duyệt Kế hoạch Ngành Lương thực, Nông nghiệp và Lâm nghiệp ASEAN 2026-2030 vào tháng 10/2025.

Kế hoạch này ưu tiên các biện pháp bền vững và tái tạo, bao gồm việc sử dụng phân bón và thuốc trừ sâu được sản xuất từ chất thải sinh học và vi sinh vật trong khu vực, để giảm sự phụ thuộc vào những chuỗi cung ứng dài và dễ bị tổn thương.

Ngay cả khi xung đột Trung Đông sớm kết thúc, thiệt hại đối với các cơ sở sản xuất LNG và phân bón, đặc biệt là ở Qatar, sẽ hạn chế nguồn cung trong vòng 5 năm tới. Sự kiện này đã cho thấy sự dễ bị tổn thương nghiêm trọng của khu vực trong mối liên hệ giữa năng lượng và lương thực.

Hơn nữa, khả năng hiện tượng thời tiết El Nino quay trở lại trong năm nay có thể làm gia tăng áp lực lên mùa màng ở Đông Nam Á.

Thử thách thực sự của khu vực không phải là vượt qua cú sốc này, mà là liệu các chính phủ có tận dụng cuộc khủng hoảng này để củng cố khả năng tự cung tự cấp phân bón của quốc gia, đa dạng hóa nguồn cung năng lượng và vật tư đầu vào, và đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang những hệ thống lương thực hiệu quả hơn về đầu vào, thích ứng với biến đổi khí hậu và có khả năng tái tạo hay không./.

(TTXVN/Vietnam+)