BS Trương Hữu Khanh: 'Virus Nipah khó lây thành dịch như Covid-19'

Bác sĩ Trương Hữu Khanh, Phó Chủ tịch Liên chi hội Truyền nhiễm TP.HCM. Ảnh: Phương Lâm.

Thời gian gần đây, thông tin về các đợt bùng phát virus Nipah tại Ấn Độ với tỷ lệ tử vong lên tới 50-75% khiến dư luận lo ngại về một “kịch bản Covid-19” lần thứ hai.

Sự lo lắng của người dân không phải là không có cơ sở khi nhìn vào những động thái quyết liệt từ các quốc gia có chung hệ sinh thái với Việt Nam.

Bộ Y tế Công cộng Thái Lan thông báo triển khai sàng lọc y tế nghiêm ngặt tại hai sân bay quốc tế lớn là Suvarnabhumi và Don Mueang, tập trung đặc biệt vào hành khách đến từ các bang có ổ dịch của Ấn Độ. Không chỉ dừng lại ở cửa khẩu, các đội phản ứng nhanh (SRRT) của Thái Lan đã bắt đầu lấy mẫu giám sát diện rộng trên các đàn dơi tại những khu vực du lịch hang động để chủ động tầm soát biến đổi của virus.

Tương tự, Singapore và Malaysia, hai quốc gia từng có bài học đắt giá về virus Nipah năm 1999 cũng lập tức kích hoạt các quy trình phản ứng nhanh. Tại Việt Nam, dù chưa ghi nhận ca bệnh, Bộ Y tế và các cơ quan kiểm dịch đã bắt đầu siết chặt “hàng rào” giám sát tại các cửa khẩu quốc tế.

Trước những thông tin về dịch bệnh tại Ấn Độ, tâm lý hoang mang là điều khó tránh khỏi. Tuy nhiên, theo bác sĩ Trương Hữu Khanh, Phó Chủ tịch Liên chi hội Truyền nhiễm TP.HCM, việc đặt Nipah lên bàn cân so sánh với Covid-19 là sự lo ngại quá mức cần thiết.

Virus “cũ” nhưng nguy hiểm vì tấn công hệ thần kinh

Theo bác sĩ Trương Hữu Khanh, virus Nipah không phải là một cái tên mới trong bản đồ bệnh truyền nhiễm thế giới.

“Nipah đã được phát hiện từ lâu và được xác định là một tác nhân gây viêm não cấp tính. Trước đây, tại Việt Nam, khi nhắc đến viêm não, chúng ta thường nghĩ ngay đến viêm não Nhật Bản, nhưng thực tế, Nipah cũng là một ‘sát thủ’ thầm lặng trong nhóm bệnh này”, bác sĩ Khanh cho biết.

Tỷ lệ tử vong do virus Nipah có thể dao động từ 40% đến 75%. Ảnh: Shutterstock.

Tuy nhiên, điểm khiến virus Nipah trở nên đáng sợ là tỷ lệ tử vong. Theo số liệu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tỷ lệ này có thể dao động từ 40% đến 75%, thậm chí lên đến hơn 80% trong một số đợt bùng phát. Đây là con số rất cao nếu so với nhiều bệnh truyền nhiễm khác.

Bác sĩ Khanh phân tích có hai nguyên nhân chính khiến Nipah gây tỷ lệ tử vong lớn. Thứ nhất, đây là virus hoang dã từ động vật, hệ miễn dịch của con người chưa hề có sự chuẩn bị hay ghi nhớ để đối phó. Thứ hai, virus này tấn công trực tiếp vào não bộ, gây ra các triệu chứng co giật, hôn mê và ngưng thở.

Hiện nay, virus Nipah vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu hay vaccine phòng bệnh, việc điều trị chủ yếu là hồi sức tích cực và xử trí biến chứng. Do đó, khi não đã tổn thương, tiên lượng thường rất nặng.

Mặc dù nguy hiểm, bác sĩ Trương Hữu Khanh nhấn mạnh rằng virus Nipah khó có khả năng lây lan diện rộng.

Vật chủ tự nhiên của virus Nipah là loài dơi ăn quả. Virus sẽ tồn tại trong nước bọt, nước tiểu và dịch tiết của dơi. Từ đó, mầm bệnh có thể lây sang người qua một số con đường khá đặc thù.

Thứ nhất là ăn trái cây bị dơi ăn dở hoặc nhiễm nước bọt của dơi. Thứ hai là lây qua vật chủ trung gian như heo, ngựa… khi con người tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết của các động vật này. Thứ ba là qua thói quen sinh hoạt đặc biệt ở một số vùng, điển hình là uống nhựa cây tươi lấy trực tiếp từ thân cây, nơi dơi thường ghé lại.

Theo bác sĩ Khanh, đây đều là những con đường lây nhiễm đòi hỏi tiếp xúc rất gần với nguồn bệnh. Virus không lây lan dễ dàng qua không khí hay giọt bắn như cúm hay Covid-19. Khả năng lây từ người sang người của virus Nipah khá hạn chế, một số ổ dịch ghi nhận lây trong gia đình hoặc cơ sở y tế, nhưng chỉ xảy ra khi tiếp xúc rất gần với bệnh nhân.

“Để một virus hoang dã có thể biến đổi thành loại lây mạnh qua đường hô hấp cần quá trình tiến hóa rất dài và nhiều điều kiện đặc biệt. Nipah chưa hội đủ những yếu tố đó”, bác sĩ Khanh nói thêm.

Khả năng bùng phát thành đại dịch thấp

So sánh Nipah với Covid-19, bác sĩ Khanh cho rằng đây là hai mô hình dịch bệnh hoàn toàn khác nhau.

Covid-19 lây qua đường hô hấp, có khả năng phát tán mạnh ngay cả khi người nhiễm chưa có triệu chứng. Trong khi đó, Nipah chỉ lây khi tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết chứa virus, phạm vi lây hẹp và khó vượt qua biên giới quốc gia.

Bác sĩ Khanh nhận định virus Nipah giống cúm gia cầm H5N1 hơn là Covid-19. H5N1 cũng có tỷ lệ tử vong cao, nhưng suốt nhiều thập kỷ vẫn không thể “thuần hóa” để lây mạnh từ người sang người. Nipah cũng như vậy, thường chỉ gây ra các ổ dịch nhỏ, lẻ tẻ ở vùng có sự giao thoa giữa con người và động vật hoang dã.

Bệnh nhân nhiễm virus Nipah được chuyển vào khoa hồi sức tích cực (ICU) tại Ấn Độ trong đợt dịch năm 2024. Ảnh: Reuters.

Trước lo ngại về khả năng virus Nipah xâm nhập vào Việt Nam, bác sĩ Trương Hữu Khanh cho rằng nguy cơ này gần như không đáng kể.

Những ca mắc virus Nipah thường tập trung trong cụm gia đình, làng xã, nơi có tập quán sinh hoạt đặc thù. Do đó, việc bùng phát virus Nipah tại các đô thị lớn hay lan rộng sang các quốc gia khác qua đường hàng không là kịch bản rất khó xảy ra.

“Việt Nam không có những tập quán sinh hoạt giống vùng dịch ở Ấn Độ. Chúng ta không có thói quen uống nhựa cây tươi hay ăn trái cây bị động vật ăn dở. Môi trường sinh thái và tập quán chăn nuôi cũng khác. Bên cạnh đó, hệ thống giám sát dịch tễ tại Việt Nam hiện nay đã có nhiều kinh nghiệm sau Covid-19, cúm gia cầm. Việc phát hiện sớm và khoanh vùng ổ dịch nếu có ca nghi ngờ là hoàn toàn khả thi”, bác sĩ Khanh nói.

Bác sĩ Khanh khuyến cáo người dân không ăn trái cây có dấu vết bị chim, dơi ăn dở. Với trái cây nguyên vẹn, chỉ cần rửa sạch dưới vòi nước là có thể sử dụng an toàn.

Người dân cũng nên hạn chế tiếp xúc với động vật hoang dã, đặc biệt là dơi và các chất tiết của chúng. Khi đi từ vùng đang có ổ dịch trở về, cần tự theo dõi sức khỏe trong vòng 21 ngày, thời gian ủ bệnh tối đa của Nipah.

“Nếu có triệu chứng sốt, đau đầu, rối loạn ý thức, cần đến cơ sở y tế ngay và khai báo rõ yếu tố dịch tễ”, bác sĩ Khanh lưu ý.

Virus Nipah là lời nhắc nhở về mối liên hệ ngày càng chặt chẽ giữa con người và thế giới động vật hoang dã. Khi ranh giới sinh thái bị thu hẹp, nguy cơ xuất hiện các bệnh truyền nhiễm mới là điều khó tránh khỏi. Tuy nhiên, không phải virus nguy hiểm nào cũng có thể trở thành đại dịch.

“Nipah rất độc, nhưng chính độc lực cao và khả năng lây kém lại khiến nó khó lan rộng. Người dân cần bình tĩnh, theo dõi thông tin chính thống, tránh tâm lý hoảng loạn không cần thiết”, bác sĩ Trương Hữu Khanh kết luận.

Trong bối cảnh thế giới sau đại dịch Covid-19, sự cảnh giác là cần thiết. Nhưng với Nipah, hiểu đúng và hành động đúng mới là liều “vaccine” quan trọng nhất.

Nguyễn Thuận - Lê Huyên