'Bóng núi' của Nguyễn Văn Á: Nén tâm hương tri ân ký ức

Sự kiện không chỉ đánh dấu một chặng đường sáng tác đáng chú ý của một cây bút đến với văn chương muộn, mà còn mang ý nghĩa văn hóa – tinh thần sâu sắc, như một nén tâm hương tri ân quá khứ, tri ân những con người đã hiến dâng tuổi trẻ và sinh mệnh cho độc lập, tự do của Tổ quốc.

Nhà thơ – cựu chiến binh Nguyễn Văn Á

Bóng núi được hình thành từ một hành trình sống đặc biệt, nơi thơ không phải điểm khởi đầu mà là điểm lắng của đời người. Không trưởng thành từ môi trường văn chương chuyên nghiệp, Nguyễn Văn Á đến với thơ sau gần trọn một đời binh nghiệp và làm báo. Sinh ra trong một gia đình nghèo, sớm thiếu vắng tình mẫu tử, ông lớn lên trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt. Năm 1971, ông nhập ngũ, trực tiếp chiến đấu tại chiến trường Quảng Trị – một trong những chiến địa ác liệt nhất trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Sau đó, ông tiếp tục có mặt tại các mặt trận biên giới Tây Nam và phía Bắc, góp phần bảo vệ chủ quyền quốc gia trong giai đoạn hậu chiến đầy biến động. Gần ba thập niên quân ngũ, từ người lính binh nhì đến cấp hàm Thượng tá, cùng quãng thời gian làm báo trong cơ chế thị trường sau khi chuyển ngành, đã tạo nên một nền tảng trải nghiệm dày dặn. Ở đó, ký ức cá nhân luôn gắn bó mật thiết với những bước ngoặt lớn của lịch sử dân tộc.

Chính từ nền tảng ấy, thơ đến với ông như một nhu cầu tự thân, như sự trở về để đối thoại với chính mình và với quá khứ. Không cầu kỳ trong kỹ thuật biểu đạt, không đặt nặng tham vọng cách tân, thơ Nguyễn Văn Á được hình thành từ sự lắng đọng của cảm xúc, từ những ký ức đã được thời gian chưng cất. Nhận xét về tập thơ, Đại tá, PGS.TS Nguyễn Thanh Tú cho rằng đây là thứ thơ “không cố tình làm”, mà “tứ thơ, ý thơ cứ đến neo vào tâm trạng”, mang vẻ mộc mạc nhưng chân thật, “như vàng ròng của tâm hồn”.

Tập thơ Bóng núi, do Nhà xuất bản Văn học ấn hành tháng 4/2026

Tập thơ Bóng núi gồm 96 bài, được cấu trúc thành ba phần: “Hoài cảm”, “Xuân đợi” và “Bóng núi”. Đây không chỉ là sự phân chia hình thức mà còn là sự vận động nội tại theo logic cảm xúc. Phần “Hoài cảm” gợi mở những ký ức đầu đời, những rung động tình yêu trong trẻo nhưng nhuốm màu chia ly. Sang “Xuân đợi”, không gian cảm xúc mở rộng với những ám ảnh về thời gian, về sự lỡ dở, về những giấc mơ chưa trọn vẹn. Đến phần “Bóng núi”, giọng điệu trở nên trầm tĩnh, mang tính chiêm nghiệm, hướng tới những giá trị bền vững như quê hương, đất nước, mẹ, đồng đội và lịch sử.

Điểm nổi bật xuyên suốt tập thơ là sự hiện diện dày đặc của ký ức. Tuy nhiên, ký ức trong thơ Nguyễn Văn Á không dừng lại ở hoài niệm đơn thuần, mà trở thành một không gian nghệ thuật, nơi quá khứ và hiện tại liên tục đối thoại, soi chiếu lẫn nhau. Theo nhà thơ Ngô Đức Hành, quá khứ trong thơ ông “không mất đi, mà trở thành một thành tố văn hóa”, góp phần định hình nhận thức và cảm xúc của con người hôm nay. Vì vậy, Bóng núi không chỉ là câu chuyện của một cá nhân, mà còn là ký ức của một thế hệ, một thời đại.

Trong thế giới ký ức ấy, chiến tranh hiện lên không phải như một khái niệm trừu tượng mà là một thực tại cụ thể, với đầy đủ mất mát, hy sinh và ám ảnh. Những câu thơ về chiến trường không tô vẽ, không cường điệu, mà giữ được độ chân thực đến day dứt: những người lính “ăn ngủ dưới hầm”, “uống nước hố bom”, hay những lần “chôn đồng đội chẳng còn nguyên thi thể”. Đó là những vết thương không chỉ của thân thể mà còn của ký ức, đeo đẳng suốt đời. Theo Đại tá Nguyễn Thanh Tú, đây chính là “tiếng lòng của lính” – thứ tiếng nói không cần trang sức ngôn từ, bởi bản thân trải nghiệm đã đủ sức lay động.

Bên cạnh chiến tranh, tình yêu là mạch cảm xúc quan trọng tạo nên chiều sâu cho tập thơ. Nhưng đó không phải là tình yêu lãng mạn tách rời hiện thực, mà là tình yêu trong bối cảnh chiến tranh – nơi mỗi rung động cá nhân đều gắn với trách nhiệm và số phận đất nước. Những hình ảnh như “ngọn đèn lay động”, “hoa bưởi tiễn người đi”, “hoa gạo tháng Ba” không chỉ là chi tiết đời sống mà đã trở thành biểu tượng thẩm mỹ, mang theo ký ức của một thời. Tình yêu trong thơ vì thế vừa trong trẻo, vừa day dứt, vừa riêng tư nhưng cũng mang tính thế hệ.

Đáng chú ý, hình tượng người phụ nữ trong Bóng núi – người mẹ, người vợ, người yêu – hiện lên với chiều sâu cảm xúc và giá trị biểu tượng rõ nét. Họ là những người chịu nhiều mất mát nhất, nhưng cũng là những người gìn giữ bền bỉ những giá trị của đời sống. Những câu thơ viết về mẹ, về người phụ nữ chờ đợi, về những thanh niên xung phong đã qua tuổi xuân… không chỉ gợi lên nỗi đau, mà còn tôn vinh vẻ đẹp của sự hy sinh thầm lặng. Ở đó, thơ trở thành một cách ghi nhận, một “tượng đài trữ tình” trong ký ức cộng đồng.

Nhà thơ – cựu chiến binh Nguyễn Văn Á cùng đồng đội trong một hoạt động tri ân

Về phương diện nghệ thuật, thơ Nguyễn Văn Á mang đậm tính giản dị, gần với lời nói đời thường, ít dụng công tu từ phức tạp. Tuy nhiên, chính sự mộc mạc ấy lại tạo nên cảm giác chân thật, dễ chạm tới người đọc. Trong dòng chảy chung, vẫn xuất hiện những câu thơ có tính đột sáng, tạo hiệu ứng thẩm mỹ rõ nét. Theo Đại tá, nhà thơ Mai Nam Thắng, Bóng núi tuy có lúc còn vụng về, nhưng lại “hắt ra những tia sáng lung linh”, với những hình ảnh giàu sức gợi và khả năng ám ảnh.

Không dừng lại ở giá trị văn chương, Bóng núi còn mang ý nghĩa xã hội và nhân văn sâu sắc. Toàn bộ doanh thu từ việc phát hành tập thơ sẽ được tác giả sử dụng để tổ chức “giỗ trận” cho 2.500 liệt sĩ Trung đoàn 27 và gần 1.000 liệt sĩ tại xã Ái Tử, tỉnh Quảng Trị vào dịp 27/7/2026. Đây không chỉ là hành động mang tính cá nhân, mà còn thể hiện rõ quan niệm sống và viết của tác giả: thơ không tách rời cuộc đời, mà gắn bó với trách nhiệm tri ân và gìn giữ ký ức lịch sử.

Trong bối cảnh hiện nay, khi nhiều giá trị tinh thần có nguy cơ bị lãng quên, việc một tác giả dành toàn bộ thành quả sáng tác để phục vụ hoạt động “đền ơn đáp nghĩa” mang ý nghĩa đặc biệt, góp phần lan tỏa những giá trị nhân văn trong cộng đồng.

Có thể thấy, trong dòng chảy văn học đương đại, thơ Nguyễn Văn Á không nổi bật bởi sự cách tân hình thức, mà bởi sự chân thành và chiều sâu trải nghiệm. Bóng núi không tìm cách gây ấn tượng bằng những tuyên ngôn lớn, mà thuyết phục người đọc bằng chính sự chân thật của ký ức và cảm xúc. Đó cũng là giá trị bền vững của tác phẩm – một nén tâm hương tri ân quá khứ, một lời nhắc nhở về giá trị của hòa bình và trách nhiệm gìn giữ những gì đã được đánh đổi bằng máu và nước mắt.

Quốc Việt