Bom tấn 'The Odyssey' choáng ngợp, mãn nhãn, xứng danh kỳ quan điện ảnh

MOVIE

THE ODYSSEY

Đạo diễn Christopher Nolan

Thể loại Hành động, Thần thoại

Diễn viên Benny Safdie, Anne Hathaway, Matt Damon, Robert Pattinson, Tom Holland, Zendaya, Charlize Theron…

*Znews đánh giá

9,5 / 10

Ra đời vào khoảng thế kỷ VIII trước Công nguyên, thiên sử thi Odyssey của Homer đã trở thành kiệt tác văn chương nuôi dưỡng tinh thần của biết bao thế hệ độc giả. Hơn 12.000 câu thơ đã vượt khỏi biên giới Hy Lạp để trở thành một trong những áng chữ đặt nền móng cho văn học phương Tây, nơi hành trình trở về của Odysseus hóa thành bất tử, được kể lại suốt gần ba thiên niên kỷ dưới vô số hình thức, từ sân khấu cổ, hội họa thời Phục hưng, opera, thơ ca, tiểu thuyết cho đến điện ảnh đương đại…

Mỗi thời đều tìm thấy trong cuộc hải trình ấy một góc nhìn mới. Không đơn thuần là khát vọng hồi hương, đó là câu chuyện về chiến tranh và hòa bình, về ký ức và bản sắc, về sự thay đổi sau những đau thương, mất mát, nơi thân phận con người được chạm tới rất sâu.

Anh hùng hay kẻ bị đày đọa

Một thế kỷ thăng trầm của điện ảnh đã chứng kiến không ít lần các nhà làm phim cố gắng tiếp cận Odyssey. Mỗi tác phẩm đối thoại với thiên sử thi của Homer và diễn giải câu chuyện kinh điển ấy theo một ngôn ngữ riêng. The Odyssey (1997) của Andrei Konchalovsky cố giữ trọn tinh thần nguyên tác, tái hiện hành trình mười năm trở về Ithaca với các vị thần, quái vật và những phép màu.

Đến O Brother, Where Art Thou? (2000), anh em nhà Coen táo bạo đưa Odysseus đến nước Mỹ thời Đại suy thoái, biến sử thi Hy Lạp thành một chuyến phiêu lưu đậm màu hài đen. Còn The Return (2024) của Uberto Pasolini lại gạt bỏ phần lớn yếu tố thần thoại, đào sâu vết thương chiến tranh và nỗi xa cách của một người đàn ông sau hàng thập kỷ rời xa quê hương.

Christopher Nolan cũng bước vào cuộc đối thoại ấy, với tâm thế của một người lớn lên cùng những trang sử thi về Odyssey, với nỗi ám ảnh về thời gian, về bản sắc con người. Dưới bàn tay của Nolan, câu chuyện người anh hùng đứng sau kế sách con ngựa thành Troy mở ra sau chiến thắng giòn giã trên hòn đảo tưởng như bất khả xâm phạm. Odysseus cùng đoàn quân giong buồm trở lại quê hương Ithaca. Nhưng họ lênh đênh mãi chưa về được nhà, khi hải trình ấy đối mặt vô số thử thách.

Còn tại Ithaca, người vợ của Odysseus là Penelope suốt hai mươi năm vẫn thủy chung chờ chồng, vừa tìm cách chống lại 108 kẻ vượt biển đến cầu hôn. Người con trai Telemachus nay cũng khôn lớn, liều lĩnh lên đường nghe ngóng thông tin về người cha bặt vô âm tín.

Không ít bản chuyển thể xem The Odyssey như một cuộc phiêu lưu kỳ vĩ, nơi con người đối đầu thần linh và những sinh vật huyền thoại. Nolan không phủ nhận tinh thần ấy. Tác phẩm của ông vẫn dành thời lượng cho những trường đoạn phiêu lưu trên đại dương mênh mông, lưu lạc tại các hòn đảo kỳ bí hay chạm trán với loạt sinh vật như bước ra từ cơn ác mộng.

Matt Damon hóa thân Odysseus.

Chỉ là trong ống kính của Nolan, Odysseus không còn là một anh hùng mưu mẹo, kiêu hãnh và vĩ đại. Ông vẫn là nhà chiến lược từng thay đổi cục diện cuộc chiến thành Troy. Nhưng sau hào quang ấy là một linh hồn mang đầy tổn thương, mâu thuẫn đạo đức, day dứt, ăn năn, hối hận…

Chiến thắng không đem lại sự giải thoát, ngược lại mở đầu cho chuỗi năm tháng bị đày đọa tinh thần. Mặc cảm và những quyết định không thể đảo ngược ám ảnh tâm trí Odysseus khôn nguôi.

The Odyssey vì thế không kể về cuộc chiến giữa con người với thần linh, hay đơn thuần là một hành trình hồi hương. Đây là câu chuyện về cuộc chiến giữa con người với ký ức, với bản ngã đã đánh mất, về lòng trung thành, niềm bị thử thách bởi thời gian.

Con đường hồi hương của Odysseus, ở khía cạnh nào đó, là hành trình đối mặt với tội lỗi mà bản thân đã phạm phải. Tại đó, lời ngợi khen, khúc hoan ca và cả những câu chuyện truyền miệng không thể lấp liếm được tội ác chiến tranh đã tước đoạt mạng sống của biết bao sinh linh vô tội.

Homer kể về cuộc trở về của người chiến thắng. Nolan vạch trần bản chất chiến thắng ấy, lột bỏ mặt nạ của những người được tụng ca là anh hùng. Thành Troy sụp đổ đồng nghĩa hàng nghìn sinh mạng rơi vào lầm than. Những người lính của liên quân Hy Lạp hiện lên với đầy vết đen đạo đức, nhân danh chính nghĩa để gieo rắc bạo lực, xúc phạm những điều luật thiêng liêng.

Kế sách con ngựa gỗ đưa Odysseus đi vào sử thi, nhưng cũng trở thành gông cùm khiến vua Ithaca không thể quay lại cuộc đời cũ. Phim tất nhiên không phủ nhận chiến công của Odysseus, song chẳng xem đó là vinh quang đáng hân hoan.

Nolan đưa nhân vật từ sử thi đến gần với khán giả với những thước phim in đậm tinh thần phản chiến, đề cao tính nhân bản. Người ta được chứng kiến một Odysseus mệt mỏi, rệu rã, hoài nghi bản thân, cũng mắc sai lầm, đôi khi hành động vì kiêu hãnh, để cảm xúc lấn át lý trí, và cả những khoảnh khắc yếu đuối, gục ngã vì lựa chọn của mình.

Nolan chơi tất tay

Những góc nhìn ấy khiến bộ phim mang màu sắc nhân bản hơn các bản chuyển thể trước. Yếu tố thần thoại không mất đi, mà trở thành phông nền cho bức họa nội tâm nhân vật. Cyclops không đơn thuần là con quái vật khổng lồ một mắt, Siren cũng không chỉ là lũ thủy yêu với tiếng hát cám dỗ con người… Chúng giống như những phép thử mà vận mệnh đặt ra cho Odysseus. Trước khi đoàn tụ với gia đình, Odysseus buộc phải thẳng thắn đối mặt với tội ác chiến tranh, đi tìm lại chính mình của ngày ra trận và tha thứ cho bản thân để tìm được sự thanh thản.

Phim có thời lượng gần 3 tiếng.

Với The Odyssey, Nolan phô diễn gần như toàn bộ khả năng kiểm soát ngôn ngữ điện ảnh đã làm nên tên tuổi. The Odyssey là trải nghiệm gần như hoàn mỹ được tạo nên từ những thước phim, âm nhạc mê hoặc và cảm giác choáng ngợp mà không nhiều dự án Hollywood hiện đại còn giữ tham vọng theo đuổi.

Tác phẩm vẫn mang cấu trúc phi tuyến tính quen thuộc như nhiều dự án trước của Nolan, nhưng lần này thời gian không còn là câu đố để người xem giải mã như Memento hay Tenet. Những mảnh ký ức về thành Troy, những hồi ức đan xen thực tại khiến mỗi biến cố trên còn đường hồi hương đều thấp thoáng bóng dáng của cuộc chiến đã qua.

Quá khứ hiện diện như một vết thương rỉ máu, không ngừng chi phối cảm xúc của vị vua thành Ithaca. Nhịp phim cũng vì vậy mà chậm rãi hơn nhiều tác phẩm sử thi, hành động khác. Không ít trường đoạn gần như chỉ để nhân vật đối thoại với ký ức, với mặc cảm và sự hoài nghi bản thân. Sự tiết chế ấy khiến nhịp phim đôi khi chùng xuống, để lại những khoảng lặng u ám.

The Odyssey là phim điện ảnh đầu tiên được quay hoàn toàn bằng máy quay IMAX, cũng là dự án có quy mô ngoại cảnh lớn nhất trong sự nghiệp vị đạo diễn quái kiệt, trải dài qua ít nhất sáu quốc gia với phần lớn cảnh đều được ghi hình tại địa điểm thực - quyết định mạo hiểm đến mức "điên rồ".

Nolan cùng ê-kíp tận dụng tối đa bối cảnh thật thay vì phụ thuộc vào phông xanh. Nhờ đó, thế giới thần thoại trong những trang thơ của Homer được tái hiện không thể sống động hơn trên màn ảnh hiện đại. Bối cảnh hang Nestor, bãi biển Voidokilia, pháo đài Methoni, Acrocorinth hay thành phố cảng Essaouira hùng vỹ, nguyên sơ, đẹp đến nghẹt thở.

Máy quay thường xuyên đặt con người ở vị trí nhỏ bé, trơ trọi giữa thiên nhiên vô tận. Có những khung hình chỉ còn lại con thuyền mong manh giữa đại dương sóng dữ, hay bóng dáng Odysseus lạc lõng trên cồn cát trắng trải dài đến tận đường chân trời. Cảm giác cô độc của vị vua Ithaca hiện diện trong cách ông bị nuốt chửng giữa không gian bất tận ấy.

Thế nhưng, âm nhạc của Ludwig Göransson mới là thứ gia vị tuyệt vời nhất Nolan có thể tìm được với tác phẩm của mình. Thay vì lựa chọn dàn nhạc giao hưởng hoành tráng và đồ sộ, công thức quen thuộc của các bộ phim sử thi, Ludwig Göransson mang đến những giai điệu đậm đặc hơi thở cổ xưa, len lỏi trong từng ngọn gió, nhịp sóng, từng bước chân, từng bản hùng ca vang lên nơi chiến trận.

Nhà soạn nhạc tài ba quyết định "hồi sinh" các nhạc cụ Hy Lạp cổ với niên đại hàng nghìn năm tuổi, đặc biệt là kèn aulos và cồng đồng, tạo nên không gian âm nhạc đậm dấu ấn thần thoại.

Phim có kinh phí sản xuất 250 triệu USD.

Quy tụ dàn cast "trong mơ" đầy thực lực, The Odyssey thuyết phục người xem với màn trình diễn đầy cảm xúc của dàn diễn viên. Nổi bật trong số đó tất nhiên là Matt Damon.

Tài tử mang đến một Odysseus khôn ngoan trong tư cách người lãnh đạo, nhưng sâu bên trong là một linh hồn rạn vỡ của một người lính bước ra từ cuộc chiến, với những tổn thương, ám ảnh và cả sang chấn tâm lý mãi chưa thể nguôi ngoai. Ánh mắt mệt mỏi, sự rệu rã trong lời nói và sự suy sụp tận sâu nơi đáy mắt của một người đàn ông bị rút cạn niềm tin và sinh lực khiến Odysseus của Matt gần gũi hơn bất kỳ phiên bản nào trước đó.

Sau gần ba thiên niên kỷ, câu chuyện về Odyssey vẫn chưa bao giờ "già" đi. Thiên niên sử của Homer không khép lại sau hơn 12.000 câu thơ, mà được các thế hệ hậu bối diễn giải dưới vô số góc tiếp cận mới. The Odyssey của dưới bàn tay Christopher Nolan rồi có lẽ cũng sẽ trở thành một kỳ quan nghệ thuật với sức sống bất tử như thế.

Tống Khang

Ảnh: Universal