Biến thể chế thành 'lợi thế cạnh tranh' trong phát triển khoa học, công nghệ

Như Báo CAND đã đưa tin, chiều 23/6, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng, Trưởng Ban Chỉ đạo của Chính phủ về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và Đề án 06 chủ trì Phiên họp chuyên đề để kiểm điểm tình hình triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW sau Phiên họp lần thứ 3/2026. Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc; Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng và Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang điều hành thảo luận các giải pháp thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo.

Tại hội nghị, Thượng tướng Nguyễn Văn Long, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Công an đại diện Cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo 57 Chính phủ báo cáo tình hình triển khai thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW sau Kết luận Phiên họp thứ ba năm 2026 của Ban Chỉ đạo 57 Chính phủ; Chuyên đề về thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo; đề xuất một số nội dung trọng tâm cần thực hiện trong thời gian tới.

Các đồng chí chủ trì phiên họp.

Chuyển biến mạnh mẽ trong tư duy hoàn thiện thể chế

Thứ trưởng Nguyễn Văn Long cho biết, ngày 1/6, Bộ Công an đã tổ chức giao ban với các bộ, ngành để đôn đốc, kiểm điểm tiến độ nhiệm vụ triển khai được giao tại Phiên họp lần thứ ba năm 2026 của Ban Chỉ đạo 57 Chính phủ; nêu rõ nhiệm vụ các bộ, ngành đã hoàn thành; chưa hoàn thành.

Đồng chí Thứ trưởng cho rằng, đến hết tháng 6/2026, khối lượng nhiệm vụ phải hoàn thành tương đối lớn với 16 nhiệm vụ, liên quan đến các bộ, ngành, địa phương: Bộ Khoa học và Công nghệ (5 nhiệm vụ), Bộ Công thương (3 nhiệm vụ); Bộ Giáo dục và Đào tạo (1 nhiệm vụ); Bộ Tư pháp (2 nhiệm vụ), Bộ Xây dựng (1 nhiệm vụ), Bộ Y tế (1 nhiệm vụ), Bộ Công an (1 nhiệm vụ), 2 nhiệm vụ chung giao các bộ, ngành, địa phương. Đề nghị các đồng chí Bộ trưởng, trưởng ngành cần quan tâm chỉ đạo triển khai để đảm bảo lộ trình.

Thứ trưởng Nguyễn Văn Long báo cáo tình hình triển khai thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW.

Về chuyên đề thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, Thứ trưởng Nguyễn Văn Long cho biết, Chính phủ đã chỉ đạo mạnh mẽ về hoàn thiện thể chế, chính sách, các cấp có thẩm quyền đã ban hành 6 luật, 5 nghị định, 3 nghị quyết, 3 quyết định và nhiều văn bản nhằm khơi thông nguồn lực, tạo nền tảng để triển khai hiệu quả.

Các bộ, ngành đã thể hiện quyết tâm, sự chủ động và tư duy đột phá trong chỉ đạo, điều hành và hoạch định chiến lược khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo ở cấp vĩ mô, qua đó đạt được những kết quả tích cực trên nhiều phương diện. Có thể thấy rõ sự chuyển biến mạnh mẽ trong tư duy hoàn thiện thể chế, biến thể chế thành “lợi thế cạnh tranh”, chủ động kiến nghị tháo gỡ các điểm nghẽn tiên phong đề xuất cơ chế thử nghiệm cho các công nghệ chiến lược và mô hình kinh tế mới. Tiêu biểu như cơ chế thử nghiệm của Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Y tế, Bộ Xây dựng... trong chuyển giao công nghệ lõi, hạ tầng năng lượng, y tế chuyên sâu và quản lý hạ tầng.

Các đại biểu dự phiên họp tại điểm cầu trung ương.

Định hướng nghiên cứu khoa học, công nghệ đã từng bước chuyển dịch từ hàn lâm sang làm chủ các công nghệ chiến lược, công nghệ lõi và ứng dụng thực tiễn, tái cơ cấu nguồn ngân sách để tập trung cho các lĩnh vực mũi nhọn, chú trọng xây dựng cơ chế hợp tác công - tư (PPP) trong nghiên cứu; cho phép các tổ chức khoa học, công nghệ công lập, trường đại học tham gia thành lập doanh nghiệp, thúc đẩy thương mại hóa tài sản trí tuệ.

Bên cạnh đó, ngoại giao công nghệ trở thành một trụ cột mới. Các bộ chuyên ngành chú trọng tăng cường nguồn nhân lực, đầu tư xây dựng các phòng thí nghiệm, trung tâm đổi mới sáng tạo để Việt Nam làm chủ và nhận chuyển giao công nghệ từ nước ngoài...

Nhiều địa phương đã phát triển sản phẩm điển hình

Một số địa phương đã có kết quả triển khai bước đầu dựa trên đặc thù, thực tiễn của địa phương để phát triển sản phẩm. Điển hình như Cà Mau đã nhân rộng mô hình nuôi tôm thẻ chân trắng siêu thâm canh tuần hoàn ít thay nước (RAS-IMTA) lên quy mô 1.500 ha, phù hợp với lợi thế kinh tế biển của tỉnh. Vĩnh Long đưa khoa học, công nghệ xuống đồng ruộng thông qua việc ứng dụng 62 máy bay không người lái (UAV) để phun thuốc bảo vệ thực vật, sử dụng phân bón nano và nuôi cấy phôi sạch bệnh.

Hà Tĩnh ưu tiên công nghệ nhà màng và công nghệ sinh học để phát triển mô hình trồng hoa lan Hồ điệp với diện tích 3.000m2, thu hút vốn đối ứng 8,4 tỷ đồng từ doanh nghiệp. Đồng Tháp ứng dụng nền tảng dữ liệu số để giám sát sâu rầy thông minh, giúp giảm phun thuốc bảo vệ thực vật, tiết kiệm hơn 15,4 tỷ đồng mỗi năm cho diện tích lúa.

Bên cạnh đó, việc bảo tồn và gia tăng giá trị tài nguyên bản địa cũng được một số địa phương chú trọng. Nghệ An đăng ký sản phẩm lõi là “Phân bón hữu cơ vi sinh chất lượng cao từ phụ phẩm nông nghiệp bằng công nghệ gia nhiệt, xử lý hàng nghìn tấn rơm rạ, bã mía của địa phương để phục vụ lại vùng cam Vinh, chè công nghiệp, tạo ra kinh tế tuần hoàn".

Lào Cai ứng dụng công nghệ gen trong bảo tồn giống bản địa và đưa chế phẩm vi sinh vào xử lý rác thải. Quảng Trị làm chủ 70 quy trình công nghệ sinh học, tạo ra các sản phẩm nông nghiệp công nghệ cao như nấm Vân Chi, đông trùng hạ thảo, sâm bố chính, đóng góp trực tiếp vào 370 sản phẩm OCOP.

Về ứng dụng công nghệ phục vụ dịch vụ và du lịch, Ninh Bình bám sát lợi thế di sản cố đô, đăng ký “Hệ thống dữ liệu số và AI phục vụ quản lý, bảo tồn, phát huy giá trị di sản”, dùng để phân tích cảm xúc, dự báo dòng khách và cảnh báo quá tải sinh thái, giải quyết điểm nghẽn của du lịch.

Tương tự, Tuyên Quang phát triển Bản đồ số và hướng dẫn viên AI tại Công viên địa chất Cao nguyên đá Đồng Văn; Điện Biên đưa hệ thống thuyết minh tự động vào Quần thể di tích Điện Biên Phủ.

Các đại biểu dự phiên họp tại điểm cầu trung ương.

Một số địa phương đã đưa khoa học, công nghệ vào chuỗi cung ứng, từ nghiên cứu gen, giống đến thị trường tiêu thụ, đưa sản phẩm từ khâu nghiên cứu gốc rễ đến tay người tiêu dùng thông qua sự dẫn dắt của doanh nghiệp.

Thái Nguyên với nền tảng “Tea Trace Thái Nguyên”, bao phủ trọn vẹn 4 hợp phần của chuỗi cung ứng: từ hệ thống truy xuất nguồn gốc bằng tem QR, bản đồ số vùng nguyên liệu ứng dụng IoT, hồ sơ chất lượng số, cho đến phân hệ kết nối thương mại điện tử gắn với thương hiệu “Chè Thái Nguyên”; liên kết chặt chẽ theo mô hình “3 Nhà”. Cần Thơ cũng đang xây dựng Hệ thống truy xuất nguồn gốc thống nhất cho sản phẩm OCOP để hỗ trợ kiểm soát chất lượng và tiếp cận chuỗi phân phối hiện đại, xuất khẩu.

Phú Thọ đưa khoa học, công nghệ vào khâu lai tạo, bảo tồn gen giống như gà nhiều cựa Tân Sơn, lúa nếp gà gáy, các giống nấm dược liệu; hình thành chuỗi liên kết trồng 30ha Quế đạt chứng nhận hữu cơ với 100% sản phẩm được doanh nghiệp tiêu thụ. Phú Thọ đã huy động được hơn 61 tỷ đồng (gần 40% kinh phí R&D) từ đối ứng của doanh nghiệp, chứng tỏ các nghiên cứu đã theo nhu cầu thị trường và có người bao tiêu. Lào Cai đã nghiên cứu và chuyển giao thành công công nghệ chế biến sâu, truy xuất nguồn gốc và xây dựng vùng nguyên liệu cho các doanh nghiệp…

Bộ trưởng, trưởng ngành là kiến trúc sư trưởng

Thứ trưởng Nguyễn Văn Long cũng nêu cụ thể các hạn chế, bất cập trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, cần tập trung tháo gỡ. Trong đó, nhấn mạnh vai trò dẫn dắt “tư lệnh” của bộ, ngành còn thiên về quản lý ngành dọc, chưa đủ cụ thể để hướng dẫn địa phương phát triển sản phẩm theo lợi thế riêng, phối hợp các bộ, ngành, địa phương định hướng phát triển theo chuỗi, theo vùng; nhận thức về sản phẩm khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo chưa thống nhất, còn nhầm lẫn giữa công nghệ chiến lược cấp quốc gia và sản phẩm ứng dụng cấp địa phương….

Bộ Công an - Cơ quan thường trực đề xuất Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo các bộ, ngành, địa phương cần thay đổi căn bản phương pháp xây dựng nhiệm vụ khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, xuất phát từ bài toán thực tiễn, gắn với chức năng quản lý ngành, tiềm năng, thế mạnh của địa phương, năng lực doanh nghiệp và nhu cầu thị trường.

Không lập kế hoạch theo phong trào, đăng ký sản phẩm vượt quá năng lực thực thi, chạy theo công nghệ cao nhưng không xác định được sản phẩm đầu ra, không làm chủ các khâu trong chuỗi, đơn vị tiếp nhận, nguồn lực, thị trường và hiệu quả kinh tế; không thống nhất quy trình xây dựng sản phẩm khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo theo chuỗi giá trị. Không phê duyệt nhiệm vụ chỉ dừng ở nghiên cứu, hội thảo, báo cáo, mô hình thí điểm mà không có lộ trình đưa sản phẩm vào sử dụng; giao các bộ, ngành chuyển mạnh từ vai trò ban hành kế hoạch sang vai trò thiết kế, phân vai địa phương và dẫn dắt thị trường.

“Đề nghị Bộ trưởng, trưởng ngành phải là kiến trúc sư trưởng trong lĩnh vực mình quản lý; chủ trì đánh giá từng ngành, từng nhóm sản phẩm theo các khâu: nghiên cứu, giống, vật tư, vùng nguyên liệu, sản xuất, chế biến, tiêu chuẩn, logistics, thị trường. Trên cơ sở đó, bộ, ngành xác định địa phương nào làm chủ khâu nào, khâu nào cần nhận chuyển giao, khâu nào cần doanh nghiệp dẫn dắt, khâu nào cần hỗ trợ về tiêu chuẩn, dữ liệu, hạ tầng hoặc thị trường”, Thứ trưởng Nguyễn Văn Long nêu rõ.

Đồng chí Thứ trưởng đề nghị các địa phương cần rà soát, phân tầng lại toàn bộ nhiệm vụ, sản phẩm khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo; phải lựa chọn doanh nghiệp đầu tàu có năng lực công nghệ, vốn, thị trường để tham gia ngay từ khâu đặt hàng, thiết kế, thử nghiệm, hoàn thiện, sản xuất và thương mại hóa sản phẩm. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, đặt hàng, hỗ trợ thể chế, dữ liệu, hạ tầng và tiêu chuẩn; viện, trường cung cấp tri thức, công nghệ, nhân lực; doanh nghiệp chịu trách nhiệm đưa sản phẩm ra thị trường…

Phương Thủy - Khổng Hà