Bí ẩn bia Vĩnh Lăng nặng 18 tấn ở Lam Kinh, bảo vật gần 600 năm tuổi

Du khách tham quan bia Vĩnh Lăng, bảo vật quốc gia tại Khu di tích Lam Kinh (Thanh Hóa). Ảnh: Nguyễn Linh

Giữa không gian cổ kính của Lam Kinh, bia Vĩnh Lăng còn gọi là Lam Sơn Vĩnh Lăng bi từ lâu được các nhà nghiên cứu đánh giá là một trong những tấm bia đá thời Lê sơ có niên đại lâu đời, quy mô lớn và giá trị nghệ thuật đặc sắc nhất Việt Nam.

Tấm bia được tạc từ đá trầm tích nguyên khối, tổng trọng lượng khoảng 18 tấn.

Bia gồm hai phần: thân bia phía trên và rùa đá phía dưới. Không chỉ là một di vật lịch sử, bia Vĩnh Lăng còn được xem là kiệt tác điêu khắc đá với những hoa văn chạm trổ tinh xảo, công phu đến từng chi tiết.

Với giá trị đặc biệt về lịch sử, mỹ thuật và tính độc bản, tháng 12.2013 bia Vĩnh Lăng đã được công nhận là Bảo vật quốc gia.

Bia nằm ở phía Tây nam khu Chính điện Lam Kinh, cách lăng mộ của Lê Lợi (tức vua Lê Thái Tổ) khoảng 300 m.

Theo sử liệu, Lam Kinh xưa vốn là đất Lam Sơn, quê hương của Anh hùng dân tộc Lê Lợi, nơi khởi nguồn và cũng là căn cứ đầu tiên của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chống quân Minh xâm lược.

Sau 10 năm kháng chiến gian khổ (1418-1428), nghĩa quân Lam Sơn giành thắng lợi, đánh bại quân Minh xâm lược.

Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, lập nên triều Hậu Lê, vương triều phong kiến tồn tại lâu dài nhất trong lịch sử Việt Nam, kéo dài suốt 360 năm.

Ít năm sau khi đăng quang, vua Lê Thái Tổ cho đổi vùng đất Lam Sơn thành Tây Kinh, còn gọi là Lam Kinh, và đặc biệt quan tâm xây dựng nơi đây thành vùng sơn lăng của triều đại.

Tháng 8 nhuận năm Quý Sửu (1433), khi vua băng hà tại Đông Kinh - Thăng Long, linh cữu được đưa về Lam Kinh an táng.

Cùng với việc xây dựng lăng mộ, triều đình cho dựng bia Vĩnh Lăng để ghi lại công đức và sự nghiệp của vị vua khai sáng triều Hậu Lê.

Bia Vĩnh Lăng, bảo vật quốc gia tại Lam Kinh, khắc hơn 750 chữ Hán do Nguyễn Trãi biên soạn

Trong số những tấm bia đá còn lại tại Lam Kinh ngày nay, bia Vĩnh Lăng được xem là tiêu biểu nhất, thể hiện trình độ điêu khắc và chế tác đá đạt đến đỉnh cao của thời Lê sơ.

Thân bia hình chữ nhật đặt trên lưng rùa đá lớn. Trán bia hình vòng cung, ở trung tâm chạm nổi hình rồng năm móng, biểu tượng của vương quyền thời phong kiến.

Hai bên trán bia là hình rồng cuộn đầu vươn cao, thân uốn lượn mềm mại.

Xung quanh diềm bia được trang trí các dải hoa văn tinh xảo. Nổi bật là các hình nửa lá đề được chạm nổi, trong mỗi lá đề là hình rồng uốn lượn, miệng nhả ngọc, vẩy rồng khắc tỉ mỉ. Xen giữa các lá đề là hoa cúc dây, tạo nên bố cục trang trí hài hòa, cân đối.

Bản thân thân bia có chiều rộng 1,94 m, cao 2,79 m, dày 0,27 m. Phần rùa đá dài tới 3,46 m, rộng 1,94 m, dày 0,9 m.

Điều đặc biệt là trên bề mặt bia và rùa đá vẫn còn thấy dấu vết vỏ của các loài nhuyễn thể, đặc trưng của loại đá trầm tích được sử dụng.

Con rùa đá được tạc trong tư thế đang bơi, đầu vươn cao, lưng nhô mạnh, bốn chân vững chắc và sáu móng to khỏe, trong sáu móng có móng thứ sáu được đục lõm vào.

Chiếc đuôi cong vắt lên lưng tạo nên dáng vẻ sinh động, phía dưới bụng rùa sát đế khắc 3 đường gờ nổi chau chuốt, thể hiện trình độ điêu khắc đá bậc thầy của nghệ nhân xưa.

Toàn bộ kỹ thuật chế tác đều được thực hiện bằng phương pháp thủ công.

Mặt trước của bia khắc khoảng 750 chữ Hán theo lối chữ Chân do danh nhân Nguyễn Trãi biên soạn. Nội dung văn bia ngắn gọn nhưng súc tích, ghi lại thân thế, sự nghiệp và công lao của vua Lê Thái Tổ.

Không chỉ ca ngợi vị vua khai sáng triều đại, văn bia còn khái quát đường lối đấu tranh khéo léo, tài tình của nghĩa quân Lam Sơn trong suốt 10 năm trường kỳ kháng chiến chống quân Minh.

Đặc biệt, văn bia thể hiện rõ tư tưởng nhân nghĩa của Lê Lợi khi đối xử khoan dung với quân giặc bại trận, đồng thời nhấn mạnh đường lối ngoại giao hòa hiếu với các nước lân bang.

Chính vì vậy, nhiều sử gia đánh giá bia Vĩnh Lăng không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn là tư liệu lịch sử vô cùng quan trọng, góp phần nghiên cứu về lịch sử, văn hóa và tư tưởng chính trị của thời Lê sơ.

Di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh

Không chỉ dừng lại ở giá trị lịch sử, bia Vĩnh Lăng còn là tư liệu quý trong nghiên cứu mỹ thuật cổ.

Nghệ thuật chạm khắc trên bia thể hiện sự kế thừa tinh hoa điêu khắc thời Lý - Trần, đồng thời phát triển mạnh mẽ trong thời Lê sơ với phong cách riêng.

Gần 600 năm tồn tại, tấm bia vẫn đứng vững giữa không gian linh thiêng của Lam Kinh, trở thành điểm dừng chân không thể thiếu của du khách khi về với vùng đất Lam Sơn.

Ông Trần Đức Minh, du khách đến từ TP.HCM, cho biết khi tận mắt chứng kiến bia Vĩnh Lăng ông thực sự ấn tượng: “Trước đây tôi chỉ biết về Anh hùng dân tộc Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn qua sách vở. Nhưng khi đứng trước tấm bia này, cảm giác rất khác.

Tấm bia lớn và chạm khắc rất tinh xảo, nhìn vào có thể thấy được sự kỳ công của người xưa. Đến Lam Kinh mới cảm nhận rõ hơn về lịch sử và tinh thần quật cường của dân tộc”.

Theo ông Minh, những di tích như Lam Kinh không chỉ có giá trị lịch sử mà còn giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về quá khứ của đất nước.

NGUYỄN LINH