Bế tắc Iran có làm thay đổi bối cảnh đàm phán Mỹ - Trung?

Ảnh minh họa: The Atlantic

Theo các nguồn tin Trung Quốc am hiểu vấn đề, Trung Quốc hiện vẫn duy trì cam kết đối với cuộc gặp trực tiếp hiếm hoi giữa Chủ tịch Tập Cận Bình và Tổng thống Mỹ Donald Trump, dự kiến diễn ra vào ngày 14 - 15/5 theo lịch trình từ Nhà Trắng, bất chấp những diễn biến phức tạp tại Trung Đông. Cuộc gặp từng bị trì hoãn do chiến sự liên quan đến Iran.

Thận trọng trước rủi ro từ Trung Đông

Nhiều ý kiến trong giới hoạch định chính sách Trung Quốc cho rằng, hội nghị thượng đỉnh lần này là cơ hội quan trọng nhằm hướng tới thiết lập một khuôn khổ quan hệ ổn định hơn trong dài hạn với đối thủ cạnh tranh chiến lược hàng đầu của Bắc Kinh.

Tuy vậy, sự thận trọng vẫn chiếm ưu thế. Các nguồn tin cho biết, nội bộ Trung Quốc còn tồn tại những đánh giá khác nhau về cách xử lý những hệ lụy từ xung đột, đặc biệt là nguy cơ gián đoạn tại eo biển Hormuz - tuyến vận tải chiến lược nơi Trung Quốc nhập khẩu khoảng một phần ba lượng dầu và khí đốt.

“Chuyến thăm của ông Donald Trump không giống bất kỳ chuyến thăm cấp nguyên thủ nào khác”, một nguồn tin Trung Quốc nói với điều kiện giấu tên. “Nhiệm kỳ của ông Trump nhiều khả năng sẽ có tác động lâu dài tới trật tự thế giới và đã thay đổi căn bản cách Mỹ nhìn nhận lợi ích của mình”.

Nguồn tin này cũng nhấn mạnh, việc chuyến thăm có thành công hay không sẽ ảnh hưởng lâu dài đến các sắp xếp tương lai giữa Trung Quốc và Mỹ, bất kể đảng Dân chủ hay Cộng hòa nắm quyền.

Khủng hoảng Iran làm đảo lộn chương trình nghị sự

Ban đầu, chương trình nghị sự của chuyến thăm tập trung vào việc xác nhận các thỏa thuận quan trọng trong nhiều lĩnh vực. Tuy nhiên, theo ông Cui Hongjian, nhà cựu ngoại giao và học giả tại Đại học Ngoại ngữ Bắc Kinh, khủng hoảng Iran đã “làm gián đoạn nghiêm trọng” các kế hoạch và kỳ vọng của Trung Quốc.

“Chính sách đối ngoại của Trung Quốc có một nguyên tắc cơ bản: ưu tiên quan hệ Trung - Mỹ. Một khi quan hệ này ổn định, nó có thể giúp ổn định và thậm chí cải thiện quan hệ của Trung Quốc với các quốc gia khác”, ông Cui nhận định.

Ông cũng cho rằng, việc Iran - đối tác thân cận của Bắc Kinh - trở thành tâm điểm trong quan hệ Mỹ - Trung đã khiến tình hình “trở nên khó khăn hơn cho phía Trung Quốc”.

Hai kịch bản khó lường

Trong bối cảnh thời gian chuẩn bị cho hội nghị không còn nhiều, triển vọng đạt được một thỏa thuận hòa bình giữa Washington và Tehran vẫn được đánh giá là xa vời, trong khi nguy cơ xung đột tái diễn vẫn hiện hữu. Theo một nguồn tin, cả hai kịch bản đều tiềm ẩn rủi ro đối với Trung Quốc.

“Nếu Tổng thống Donald Trump hoàn tất hồ sơ Iran trước khi thăm Trung Quốc, ông ấy có thể tận dụng điều đó để thể hiện sức mạnh… Nhưng nếu sau chuyến thăm, Mỹ tiến hành tấn công Iran, điều đó có thể khiến Trung Quốc bị nhìn nhận như đã bỏ rơi Iran”, nguồn tin cho biết.

Nguồn này cũng đánh giá Tổng thống Mỹ “rất khôn khéo”, khi không trực tiếp nhắm vào Trung Quốc mà gây sức ép tại các khu vực có liên quan đến lợi ích của Bắc Kinh.

Trung Quốc tin mình có lợi thế đàm phán?

Một nguồn tin nhận định, việc trì hoãn chuyến thăm hồi cuối tháng 3 có thể phản ánh mong muốn của Tổng thống Donald Trump trong việc củng cố đòn bẩy đàm phán. Tuy nhiên, “tình trạng bế tắc kéo dài tại Iran mà không có tiến triển” đã làm thay đổi bối cảnh.

Nhiều chuyên gia tin rằng, sự bế tắc kéo dài của Mỹ tại Iran đã làm thay đổi bối cảnh đàm phán. Ở một mức độ nào đó, vị thế đàm phán của Mỹ với Trung Quốc đã suy yếu. Ảnh minh họa: Table Briefings

Theo một số chuyên gia Trung Quốc, diễn biến thực tế của cuộc chiến Iran không mang lại lợi thế như kỳ vọng cho Washington. Ông Wu Xinbo, thành viên Ủy ban Cố vấn Chính sách Đối ngoại của Bộ Ngoại giao Trung Quốc nhận định: “Nếu Mỹ giành được ưu thế, ông Trump sẽ có đòn bẩy mạnh hơn. Nhưng hiện nay rõ ràng Mỹ không thể xử lý vấn đề Iran. Vì vậy, ở một mức độ nào đó, vị thế đàm phán của Mỹ với Trung Quốc đã suy yếu”.

Một số nguồn tin cho biết Trung Quốc đã đóng vai trò nhất định trong việc thúc đẩy Iran tham gia đàm phán. Tuy nhiên, dù giao tranh đã tạm lắng sau một lệnh ngừng bắn, hai bên vẫn chưa đạt được một thỏa thuận hòa bình bền vững.

Trong bối cảnh này, Bắc Kinh được cho là có thể tận dụng tình thế, đặc biệt khi ông Donald Trump đối mặt với áp lực chính trị trong nước, bao gồm các cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Theo đó, Mỹ có thể tìm kiếm những kết quả cụ thể như gia tăng xuất khẩu nông sản hoặc máy bay sang Trung Quốc. Trong khi đó, Trung Quốc được cho là sẵn sàng sử dụng lợi thế thị trường nội địa và vai trò trong chuỗi cung ứng đất hiếm để thúc đẩy các mục tiêu, chẳng hạn như yêu cầu Mỹ thể hiện rõ ràng hơn lập trường phản đối độc lập của Đài Loan, nới lỏng hạn chế xuất khẩu công nghệ cao và xem xét dỡ bỏ một số biện pháp trừng phạt đối với doanh nghiệp Trung Quốc.

Cán cân chưa có thay đổi rõ rệt

Dù ban đầu lo ngại về những hệ lụy của xung đột, ông Wu Xinbo cho rằng diễn biến hiện nay “thực tế lại có lợi cho Trung Quốc”, cả về kinh tế lẫn địa chính trị.

Nhiều đánh giá cho rằng, cuộc chiến đã góp phần nâng cao hình ảnh quốc tế của Bắc Kinh, khi Trung Quốc liên tục kêu gọi hòa bình và hỗ trợ các nước đang phát triển ứng phó với khủng hoảng năng lượng.

“Mỹ chiến đấu mà không chiến thắng, trong khi Trung Quốc chiến thắng mà không cần chiến đấu”, ông Joerg Wuttke, cựu Chủ tịch Phòng Thương mại Liên minh châu Âu tại Trung Quốc nhận xét. Ông cho rằng, dù chịu tác động từ chi phí năng lượng, Trung Quốc vẫn “thu được nhiều lợi ích từ tình hình này”.

Tuy nhiên, không phải mọi ý kiến đều cho rằng cán cân đàm phán đã thay đổi rõ rệt. Ông William Klein, cựu nhà ngoại giao Mỹ từng tham gia tổ chức chuyến thăm Bắc Kinh năm 2017 của ông Donald Trump nhận định: “Mỗi bên đều có đủ đòn bẩy trong quan hệ thương mại và đầu tư, và điều này chưa thay đổi đáng kể do cuộc chiến Iran”.

“Rõ ràng xung đột Iran phủ bóng lên chuyến thăm và sẽ định hình nội dung của nó, nhưng không thể nói rằng điều đó mang lại lợi thế rõ rệt cho bất kỳ bên nào”, ông William Klein kết luận.

Hồng Nhung