'Bazooka thương mại' của EU là gì và vì sao chưa từng được kích hoạt?

Cờ Liên minh châu Âu tại trụ sở Ủy ban châu Âu ở Brussels, Bỉ. Ảnh: THX/TTXVN

Động thái này làm dấy lên nguy cơ nổ ra một cuộc chiến thương mại xuyên Đại Tây Dương mới, đồng thời thử thách mức độ sẵn sàng của EU trong việc sử dụng công cụ thương mại mạnh nhất từng được thiết kế.

Công cụ Chống cưỡng ép (Anti-Coercion Instrument - ACI) được EU thông qua năm 2023 trong bối cảnh cạnh tranh địa kinh tế toàn cầu gia tăng. Văn bản này được xây dựng với Mỹ và Trung Quốc trong tầm ngắm, khi các nền kinh tế lớn ngày càng sử dụng thuế quan, hạn chế đầu tư và kiểm soát tài nguyên như đòn bẩy chính trị.

Theo luật hiện hành của EU, cưỡng ép kinh tế được xác định khi một quốc gia thứ ba áp dụng hoặc đe dọa áp dụng các biện pháp ảnh hưởng đến thương mại hoặc đầu tư nhằm buộc EU hoặc một quốc gia thành viên thay đổi hoặc từ bỏ một quyết định chính sách cụ thể. Trong trường hợp hiện nay, việc Washington cảnh báo áp thuế từ 10% đến 25% đối với hàng hóa Đan Mạch nếu Copenhagen không đồng ý “bán” Greenland bị nhiều quan chức và nghị sĩ châu Âu coi là vượt qua lằn ranh này.

ACI được xem là “bazooka thương mại” bởi phạm vi và mức độ tác động của nó. Công cụ này cho phép EU hạn chế hoặc cắt đứt quyền tiếp cận thị trường chung với khoảng 500 triệu người tiêu dùng, bao gồm hạn chế giấy phép thương mại, loại doanh nghiệp nước ngoài khỏi các gói thầu mua sắm công và áp dụng biện pháp trả đũa đối với dịch vụ cũng như đầu tư. Với các tập đoàn Mỹ, điều đó đồng nghĩa với việc nhiều lĩnh vực của thị trường châu Âu có thể bị đóng lại hoàn toàn.

Trên thực tế, ACI không tự động được kích hoạt. Khi có nghi vấn cưỡng ép, Ủy ban châu Âu có tối đa bốn tháng để đánh giá hành vi của quốc gia liên quan. Sau đó, các nước thành viên sẽ bỏ phiếu theo cơ chế đa số đủ điều kiện để quyết định có kích hoạt công cụ này hay không. Nếu được thông qua, EU sẽ ưu tiên đàm phán với quốc gia bị cáo buộc cưỡng ép trước khi triển khai các biện pháp trả đũa sâu rộng hơn.

Điểm đáng chú ý là các biện pháp dưới ACI không chỉ giới hạn ở thuế quan. EU có thể nhắm tới dịch vụ, đầu tư, tiếp cận mua sắm công, thậm chí đình chỉ một phần bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, luật cũng quy định mọi phản ứng phải tương xứng và không vượt quá mức thiệt hại mà EU phải gánh chịu.

Dù mạnh mẽ trên giấy tờ, ACI vẫn chưa từng được sử dụng. Điều này khiến nhiều quốc gia thành viên tỏ ra thận trọng. Đức và Italy, hai nền kinh tế lớn phụ thuộc mạnh vào thương mại, từng nhiều lần cảnh báo về các hệ quả địa chính trị và kinh tế khó lường nếu EU kích hoạt công cụ này quá sớm hoặc thiếu cơ sở pháp lý vững chắc. Trong bối cảnh EU vẫn cần duy trì quan hệ an ninh với Washington thông qua NATO và các cuộc thảo luận liên quan đến Ukraine, nỗi lo trả đũa lẫn nhau tiếp tục là rào cản lớn.

Trước đó, EU cũng từng cân nhắc sử dụng ACI khi Trung Quốc hạn chế xuất khẩu đất hiếm và khoáng sản chiến lược, nhưng cuối cùng chọn con đường đối thoại. Sự do dự này phản ánh thực tế rằng ACI được thiết kế chủ yếu như một công cụ răn đe, hơn là biện pháp thường xuyên được triển khai.

Tuy nhiên, tình huống hiện nay được đánh giá là khác biệt. Đan Mạch và chính quyền tại Greenland đã nhiều lần khẳng định không có không gian đàm phán về chủ quyền lãnh thổ. Lãnh đạo EU tuyên bố đoàn kết tuyệt đối với Copenhagen và nhấn mạnh Liên minh sẽ không chấp nhận bị gây sức ép chính trị thông qua thuế quan.

Nếu EU quyết định kích hoạt ACI, kịch bản nhiều khả năng là leo thang thương mại với Mỹ, bao gồm việc tái áp dụng danh sách trả đũa trị giá hàng chục tỷ euro từng được chuẩn bị trước đây. EU có thể kỳ vọng tác động lên các doanh nghiệp và người tiêu dùng Mỹ, đặc biệt trong bối cảnh chính trị trước thềm bầu cử giữa nhiệm kỳ, sẽ buộc Washington điều chỉnh lập trường.

Dù lựa chọn nào được đưa ra, rõ ràng EU đang đứng trước một phép thử lớn về vai trò và mức độ sẵn sàng bảo vệ chủ quyền của một quốc gia thành viên. Nếu các mức thuế mới của Mỹ có hiệu lực từ ngày 1/2, quan hệ thương mại EU - Mỹ nhiều khả năng sẽ bước vào một giai đoạn đối đầu mới.

Hải Trần/Báo Tin tức và Dân tộc