Bảo vệ kênh rạch trong mùa mưa từ kiểm soát rác thải

Thực tế này cho thấy, cùng với đầu tư hạ tầng, kiểm soát rác thải ngay từ nguồn phát sinh là giải pháp quan trọng để bảo vệ kênh rạch, giảm ô nhiễm môi trường và nâng cao hiệu quả tiêu thoát nước đô thị.

Rác thải sinh hoạt phủ kín một đoạn kênh 19/5 giao với đường Hương Lộ 3. Ảnh tư liệu: Mạnh Linh/Báo Tin tức và Dân tộc

Rác theo dòng chảy ảnh hưởng môi trường kênh rạch

Từ đầu năm 2026 đến nay, TP Hồ Chí Minh ghi nhận 37 trận mưa với lượng mưa từ 10 - 80 mm, trong đó có 10 trận mưa lớn trên 50 mm, kéo dài từ một đến hai giờ. Toàn Thành phố hiện còn 26 tuyến đường xảy ra ngập do mưa, chủ yếu trong thời gian mưa và rút trong vòng dưới 30 phút sau khi mưa kết thúc.

Theo Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh, bên cạnh tác động của mưa lớn, triều cường, địa hình thấp và tốc độ đô thị hóa, rác thải bít các cửa thu nước, cửa mương, hố ga cùng tình trạng lấn chiếm cống thoát nước, kênh rạch là một trong những nguyên nhân làm giảm khả năng tiêu thoát nước tại nhiều khu vực. Thực trạng này được ghi nhận rõ tại khu vực thành phố Thủ Đức (cũ), nơi nhiều tuyến đường thường xuyên ngập sau mưa lớn.

PGS.TS Phùng Chí Sỹ, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam cho rằng, mùa mưa luôn là giai đoạn hệ thống thoát nước và kênh rạch của TP Hồ Chí Minh chịu nhiều sức ép. Những trận mưa có cường độ cao trong thời gian ngắn cuốn theo túi ni lông, chai nhựa, hộp xốp, cành cây, lá cây và bùn đất xuống hệ thống cống, cửa thu nước và kênh rạch. Nếu rác không được thu gom kịp thời sẽ cản trở dòng chảy, làm giảm khả năng tiêu thoát nước và kéo dài thời gian ngập sau mưa.

Thực tế, rác thải ngoài ảnh hưởng đến khả năng thoát nước còn là nguồn gây ô nhiễm môi trường nước. Các chất hữu cơ lẫn trong rác sau thời gian ngâm trong nước sẽ phân hủy, làm gia tăng nồng độ các chất ô nhiễm, giảm lượng oxy hòa tan, phát sinh mùi hôi và tạo điều kiện cho vi sinh vật, côn trùng gây bệnh phát triển. Chất lượng nước tại nhiều tuyến kênh vì thế bị suy giảm, ảnh hưởng đến cảnh quan và sức khỏe cộng đồng.

Theo PGS.TS Phùng Chí Sỹ, điều đáng lo ngại là tình trạng này có thể hình thành vòng luẩn quẩn: hệ thống thoát nước hoạt động kém hiệu quả làm ngập cục bộ xảy ra thường xuyên hơn; nước ngập lại tiếp tục cuốn thêm rác xuống cống và kênh rạch, làm gia tăng bồi lắng, ô nhiễm và tăng chi phí duy tu, nạo vét. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan và triều cường, việc kiểm soát rác thải ngay từ nguồn phát sinh có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ hệ thống kênh rạch và nâng cao hiệu quả tiêu thoát nước đô thị.

Ông Nguyễn Văn Hòa, người dân sống gần kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, cho biết sau mỗi trận mưa lớn, nhiều loại rác từ thượng nguồn theo dòng nước đổ về. Có hôm chỉ sau một cơn mưa, rác nổi kín một đoạn kênh. Nếu không được thu gom sớm thì vừa mất mỹ quan, vừa bốc mùi rất khó chịu, ảnh hưởng đến khu dân cư.

Kiểm soát rác từ nguồn

Bảo vệ kênh rạch trong mùa mưa đòi hỏi nhiều giải pháp đồng bộ, trong đó kiểm soát rác thải ngay từ nguồn phát sinh giữ vai trò then chốt.

TP Hồ Chí Minh hiện có mạng lưới kênh rạch dài gần 700 km, giữ vai trò tiêu thoát nước, điều tiết dòng chảy và cải thiện vi khí hậu đô thị. Tuy nhiên, nhiều tuyến kênh vẫn chịu tác động của nước thải chưa qua xử lý, rác thải sinh hoạt và tình trạng bồi lắng kéo dài.

Theo các chuyên gia, nguyên nhân của tình trạng này không chỉ xuất phát từ ý thức của một bộ phận người dân còn xả rác xuống kênh rạch, cống thoát nước mà còn do tốc độ đô thị hóa nhanh làm gia tăng lượng chất thải và áp lực lên hạ tầng thoát nước. Nhiều tuyến cống, cửa thu nước và kênh rạch được xây dựng từ nhiều năm trước, quy mô không còn phù hợp với điều kiện hiện nay.

Bên cạnh đó, công tác quản lý nguồn rác thải, duy tu hệ thống thoát nước ở một số nơi chưa thật sự đồng bộ; việc thu gom rác trước mùa mưa, vệ sinh cửa thu nước, nạo vét bùn và vớt rác trên kênh rạch cần được thực hiện thường xuyên hơn, nhất là tại các khu vực thường xuyên xảy ra ngập.

PGS.TS Phùng Chí Sỹ nhấn mạnh, muốn bảo vệ kênh rạch và giảm ô nhiễm môi trường một cách bền vững cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, từ tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng, phân loại rác tại nguồn, hạn chế rác nhựa dùng một lần đến tăng cường đầu tư hạ tầng thoát nước, lắp đặt lưới chắn rác tại cửa thu nước, ứng dụng công nghệ giám sát, quan trắc các điểm có nguy cơ ùn ứ và duy trì công tác nạo vét, vớt rác định kỳ.

Song song với công tác duy tu, TP Hồ Chí Minh đang triển khai nhiều dự án cải tạo hệ thống thoát nước tại khu vực thường xuyên ngập như lưu vực chợ Thủ Đức, tuyến Thảo Điền - Quốc Hương - Xuân Thủy - Nguyễn Văn Hưởng và một số tuyến cống cấp 2, cấp 3 thuộc Dự án Vệ sinh môi trường Thành phố giai đoạn 2. Các dự án này được kỳ vọng sẽ nâng cao năng lực tiêu thoát nước trong mùa mưa.

Bà Trần Thị Mai, cư dân phường Tam Bình, cho rằng cùng với đầu tư hạ tầng, việc giữ gìn vệ sinh môi trường cần bắt đầu từ mỗi người dân. Sau mưa, công nhân môi trường phải vất vả thu gom rất nhiều rác trên kênh và miệng cống. Nếu mọi người không xả rác bừa bãi thì hệ thống thoát nước cũng hoạt động hiệu quả hơn và môi trường sạch hơn.

Theo PGS.TS Phùng Chí Sỹ, TP Hồ Chí Minh đã và đang đầu tư cải thiện hệ thống thoát nước, chỉnh trang kênh rạch. Tuy nhiên, hiệu quả chỉ có thể duy trì lâu dài khi kết hợp đồng bộ giữa đầu tư hạ tầng, quản lý hiệu quả và sự tham gia của cộng đồng trong việc kiểm soát rác thải ngay từ nguồn phát sinh.

Định hướng này cũng phù hợp với Kết luận của Bộ Chính trị về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới, nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ xử lý ô nhiễm sang chủ động phòng ngừa, kiểm soát các nguồn gây ô nhiễm. Đối với TP Hồ Chí Minh, kiểm soát rác thải từ mỗi hộ gia đình, khu dân cư và trên các tuyến kênh rạch chính là giải pháp thiết thực để bảo vệ môi trường đô thị, nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và hướng tới phát triển bền vững.

Hồng Đạt (TTXVN)