Bảo tồn chim yến trước làn sóng tận diệt và khoảng trống pháp lý

Đàn chim yến đang suy giảm đáng lo ngại!

Khánh Hòa hiện sở hữu quần thể chim yến tự nhiên lớn nhất cả nước, chiếm khoảng 60% tổng đàn. Hệ sinh thái biển đảo đặc hữu tại đây quy tụ 33 đảo yến tự nhiên với 173 hang yến.

Tuy nhiên, tại hội thảo “Bảo tồn đàn chim yến..” do Báo Tiền Phong và UBND tỉnh Khánh Hòa phối hợp tổ chức sáng 15/7, các đại biểu đều có chung một mối lo ngại sâu sắc, đó là sự suy giảm nghiêm trọng của quần thể chim yến tự nhiên.

Ông Võ Văn Công- Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp- Môi trưởng tỉnh Khánh Hòa nhấn mạnh, thời gian qua, dù địa phương nỗ lực các biện pháp bảo tồn, nhưng quần thể chim yến tại địa phương đang phải đối mặt với những thách thức chưa từng có.

Vấn nạn săn, bẫy chim yến đang khiến loài chim này đang suy giảm tổng đàn.

Nguyên nhân hàng đầu đến từ sự tác động tiêu cực của con người vào tự nhiên, trước hết là vấn nạn săn, bẫy chim yến diễn ra phổ biến và mang tính tận diệt.

Theo Công ty TNHH nhà nước MTV Yến sào Khánh Hòa, trung bình mỗi năm, chỉ riêng lực lượng bảo vệ của doanh nghiệp này đã phát hiện và xử lý hàng trăm vụ săn, bẫy chim yến.

Từ tháng 1/2025 đến ngày 6/7, lực lượng tuần tra của Công ty đã phát hiện 346 vụ giăng lưới bẫy bắt chim trái phép, thu giữ 762 tấm lưới với tổng chiều dài 38.100 m.

Đáng ngại, hoạt động săn, bẫy chim yến trái phép hiện nay không còn là hành vi đơn lẻ, tự phát theo kiểu truyền thống. Các đối tượng đã sử dụng lưới tàng hình, thiết bị phát âm thanh dẫn dụ, lựa chọn địa điểm giáp ranh, đầm hồ, cánh đồng, “đón lõng” ngang đường bay cố định của chim yến, thực hiện vào ban đêm hoặc rạng sáng, liên tục thay đổi vị trí để né tránh lực lượng tuần tra.

Rất nhiều chim yến chết do bị dính bẫy lưới.

Điều này cho thấy hành vi vi phạm đang chuyển từ mức độ tự phát sang mức độ có tổ chức, có tính toán, có thị trường tiêu thụ và có nguy cơ hình thành đường dây tận diệt nguồn lợi chim yến.

Chim yến bị bắt phần lớn được bán cho các nhà hàng làm mồi nhậu, số khác phục vụ cho hoạt động phóng sinh vô ý thức.

Hệ quả trước mắt và lâu dài!

Theo ước tính của các cơ quan chuyên ngành và hiệp hội ngành hàng, kim ngạch xuất khẩu tổ yến cả nước đạt khoảng 200–300 triệu USD/năm, tương đương khoảng 32-48% tổng kim ngạch xuất khẩu sản phẩm chăn nuôi. Ngành nghề yến sào không chỉ mang lại giá trị kinh tế, sinh kế cho người dân, mà còn có ý nghĩa lớn về sinh thái, văn hóa và chủ quyền biển đảo quốc gia.

Đàn chim yến suy giảm trước hết kéo theo sản lượng tổ yến (yến sào) đảo tự nhiên tại Khánh Hòa sụt giảm mạnh, có khi lên tới 30% - 40%, một con số gián tiếp phản ánh sự suy giảm nghiêm trọng của số lượng cá thể chim yến trong tự nhiên.

Hoạt động săn, bẫy chim yến, cũng làm suy giảm nguồn gen quý. Cần lưu ý rằng, chim yến là loài có tập tính chung thủy, khi một con trong cặp chim bố mẹ bị bắt đi, con còn lại thường sẽ kiệt quệ hoặc không thể nuôi nổi chim non, dẫn đến việc cả tổ chim non bị chết đói.

Hội thảo "Bảo tồn chim yến.." diễn ra sáng ngày 15/7 tại Khánh Hòa.

Vấn nạn săn, bẫy chim yến còn làm suy giảm sinh học hệ sinh thái biển. Vốn là loài thiên địch chuyên săn bắt các loại côn trùng gây hại cho nông nghiệp, việc đàn yến suy giảm sẽ gián tiếp làm mất cân bằng sinh thái tự nhiên tại các vùng nông nghiệp và ven biển.

Bên cạnh nạn săn bắt, đàn chim hoang dã còn chịu áp lực từ sự phát triển nóng, thiếu kiểm soát của hoạt động nuôi yến nhân tạo. Toàn tỉnh Khánh Hòa hiện có khoảng 1.425 nhà nuôi yến, trong đó có đến 907 nhà yến (chiếm tới 63,64%) xây dựng tự phát, nằm trong các khu vực cấm chăn nuôi hoặc khu dân cư đông đúc.

Việc bùng nổ nhà yến không theo quy hoạch gây ra nguy cơ lây lan dịch bệnh chéo giữa các đàn chim và làm suy giảm nghiêm trọng nguồn thức ăn tự nhiên vốn ngày càng khan hiếm.

Bên cạnh đó, quá trình đô thị hóa nhanh chóng, biến đổi khí hậu toàn cầu đang trực tiếp xâm hại đến sinh cảnh tự nhiên.

Khoảng trống pháp lý và rào cản trong công tác quản lý

Cùng với việc cảnh báo thực trạng đàn chim yến suy giảm do tác động của con người, các đại biểu tham dự hội thảo cũng thẳng thắn mổ xẻ những “nút thắt” lớn trong hệ thống quản lý nhà nước.

Nhiều đại biểu cho rằng, việc xử lý các trường hợp săn, bẫy chim yến chưa có chế tài đủ mạnh. Luật Chăn nuôi và các văn bản hướng dẫn đã có hiệu lực, song theo ông Đỗ Văn Hoan- Phó trưởng phòng Giống vật nuôi (Cục Chăn nuôi và Thú y- Bộ NN-MT), việc thực thi các quy định về quản lý vùng nuôi, cấp phép hoạt động nhà yến và xử phạt hành vi săn bắt chim yến hoang dã vẫn gặp nhiều lúng túng ở cấp cơ sở.

Bẫy chim yến trái phép đang là thực trạng nhức nhối.

Mặt khác, vấn nạn hàng giả, hàng nhái, vi phạm quyền sở hữu trí tuệ thương hiệu yến sào nổi tiếng, mà đại diện Công ty Yến sào Khánh Hòa, Cục Sở hữu trí tuệ và Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia chỉ ra, đang làm giảm uy tín ngành yến Việt Nam trên trường quốc tế.

Ông Phạm Kim Đăng- Phó Cục trưởng Cục Chăn nuôi và Thú y lưu ý, dù là ngành được xác định có tiềm năng, đóng góp quan trọng vào tăng trưởng kinh tế, nhưng cho đến nay, Việt Nam còn chưa có đề án về chiến lược phát triển ngành nghề yến sào.

Một số ý kiến cũng chỉ ra rằng, việc bảo tồn chim yến, vốn liên quan chặt chẽ đến cả ngành nông nghiệp, lâm nghiệp, tài nguyên môi trường và các lực lượng công an, biên phòng,.. song hiện tại vẫn còn thiếu cơ chế phối hợp liên ngành cần thiết.

Đâu là giải pháp cốt lõi bảo tồn đàn chim yến?

Để ngăn chặn sự suy giảm của đàn chim yến hoang dã, giải pháp tiên quyết được các chuyên gia nhất trí cao là bảo vệ nghiêm ngặt vùng sinh cảnh sống và đường bay của chim yến.

Các tham luận tại hội thảo đề xuất chính quyền các địa phương cần quy hoạch rõ ràng phân khu bảo tồn nghiêm ngặt đối với các đảo yến tự nhiên và vùng đệm xung quanh. Kiên quyết không cấp phép các dự án du lịch, công nghiệp có nguy cơ xâm hại tiếng ồn, ô nhiễm đến khu vực đảo yến;

Tăng cường tuần tra, kiểm soát và áp dụng chế tài hình sự đối với các hành vi giăng lưới, săn bẫy chim yến hoang dã. Cần coi hành vi hủy diệt chim yến là hành vi phá hoại tài nguyên quốc gia, từ đó có cơ chế xử lý đủ mạnh, bảo đảm tính răn đe.

Mặt khác, cần tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ và đặc biệt là kiến tạo hành lang pháp lý đồng bộ.

Ngoài cung cấp cho các nhà hàng làm mỗi nhậu, chim yến được săn bắt phục vụ nhu cầu phóng sinh.

Chia sẻ kinh nghiệm thực tế, bà Trịnh Thị Hồng Vân- Chủ tịch Hội đồng Thành viên Công ty Yến sào Khánh Hòa nhấn mạnh vai trò của khoa học công nghệ trong việc dẫn dụ, di đàn và bảo vệ nguồn gen quý của chim yến.

Việc áp dụng các kỹ thuật camera giám sát 24/7, kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm hang đảo và chủ động nguồn thức ăn nhân tạo cho chim non đã giúp phục hồi đáng kể nhiều hang yến từng suy kiệt.

Về mặt thể chế, Luật sư Nguyễn Thị Bích Thủy và các chuyên gia pháp lý kiến nghị Chính phủ cần sớm ban hành Nghị định riêng biệt hoặc bổ sung các quy định đặc thù về quản lý ngành yến. Trong đó, cần quy định rõ ràng tiêu chuẩn chất lượng sản phẩm yến sào xuất khẩu, bảo hộ nghiêm ngặt chỉ dẫn địa lý “Yến sào Khánh Hòa”, và xây dựng chuỗi liên kết giá trị từ người nuôi, nhà khoa học đến doanh nghiệp chế biến sâu.

Phát biểu tại Hội thảo, ông Trịnh Minh Hoàng- Phó Chủ tịch UBND tỉnh Khánh Hòa cho biết, việc săn bắt chim Yến trái phép gia tăng thời gian qua, cũng như vấn nạn hàng giả hàng nhái thương hiệu Yến sào Khánh Hòa là vấn đề đặc biệt nghiêm trọng.

Nhà báo Phùng Công Sưởng- Tổng Biên tập Báo Tiền Phong nhấn mạnh, ông kỳ vọng những ý kiến trao đổi tại Hội thảo không chỉ dừng lại ở các khuyến nghị mang tính học thuật, mà sẽ được cụ thể hóa thành các giải pháp, cơ chế và chính sách thiết thực, góp phần xây dựng ngành Yến sào phát triển theo hướng bền vững và có sức cạnh tranh cao trên thị trường quốc tế.

N.H