Bảo đảm tính đại diện thực chất trong cơ quan dân cử

Khi cơ quan dân cử quy tụ những đại biểu xứng đáng, có năng lực và bản lĩnh, tiếng nói của cử tri sẽ được phản ánh đầy đủ hơn trong quá trình hoạch định chính sách, góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước.

Nội dung này được GS Nguyễn Quang Ngọc - Phó Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam và TS Nguyễn Sỹ Dũng - nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội chia sẻ tại chương trình thời sự đặc biệt với chủ đề “Xây dựng Nhà nước pháp quyền, phát huy quyền làm chủ của nhân dân”, do Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội tổ chức tối 10-3.

Các đại biểu tham gia chương trình. Ảnh: Phạm Hùng

Cơ cấu đại biểu đa dạng, phản ánh đầy đủ tiếng nói của xã hội

Trong hệ thống chính trị, Quốc hội và HĐND các cấp là những thiết chế đại diện quan trọng của nhân dân. Vì vậy, việc xây dựng cơ cấu đại biểu hợp lý luôn được xem là yếu tố then chốt nhằm bảo đảm tính đại diện rộng rãi của xã hội.

Theo GS Nguyễn Quang Ngọc, cơ chế đại diện trong các cơ quan dân cử có thể được thực hiện theo nhiều cách khác nhau, nhưng một trong những phương thức hiệu quả là thông qua cơ cấu đại biểu. Khi trong Quốc hội hay HĐND có sự tham gia của nhiều nhóm xã hội khác nhau - từ đại biểu nữ, đại biểu trẻ tuổi đến đại biểu là người dân tộc thiểu số, đại biểu ngoài Đảng - tiếng nói của xã hội sẽ được phản ánh đa chiều và đầy đủ hơn.

GS Nguyễn Quang Ngọc - Phó Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam trao đổi tại chương trình. Ảnh: Phạm Hùng

Mỗi đại biểu mang đến nghị trường không chỉ quan điểm cá nhân mà còn là kinh nghiệm sống, hiểu biết thực tiễn và góc nhìn của cộng đồng mà họ đại diện. Đại biểu là người dân tộc thiểu số có thể hiểu sâu sắc hơn về bản sắc văn hóa, đời sống và những khó khăn của đồng bào mình. Khi thảo luận các chính sách liên quan đến vùng dân tộc, miền núi, họ có thể đóng góp những ý kiến sát thực tiễn, giúp các quyết sách được xây dựng phù hợp hơn với điều kiện cụ thể.

Chính vì vậy, cơ cấu đại biểu không đơn thuần là sự sắp xếp về mặt số lượng hay thành phần, mà còn là cách thức để bảo đảm các lợi ích xã hội đa dạng được phản ánh trong quá trình xây dựng chính sách.

Thực tiễn công tác chuẩn bị bầu cử tại Hà Nội đã cho thấy sự quan tâm trong việc xây dựng cơ cấu đại biểu đa dạng. Theo thống kê, thành phố có 39 người đủ tiêu chuẩn ứng cử đại biểu Quốc hội khóa XVI, trong đó đại biểu nữ chiếm tỷ lệ 43,6%, đại biểu dưới 40 tuổi chiếm 20,5%, người ngoài Đảng chiếm 5,1% và đại biểu tôn giáo chiếm 2,6%. Đối với HĐND thành phố nhiệm kỳ 2026-2031, trong số 205 người đủ tiêu chuẩn ứng cử có 86 người là nữ, chiếm tỷ lệ 42%; đại biểu dưới 40 tuổi chiếm 32,7% và người ngoài Đảng chiếm 14,6%.

Những con số này cho thấy nỗ lực trong việc bảo đảm sự tham gia của nhiều thành phần xã hội vào cơ quan quyền lực nhà nước. Việc xác định cơ cấu, thành phần và phân bổ số lượng người được giới thiệu ứng cử được thực hiện chặt chẽ, nhằm bảo đảm tính đại diện rộng rãi của các tầng lớp nhân dân.

Theo các chuyên gia, khi cơ quan dân cử có sự tham gia của những đại biểu đến từ nhiều lĩnh vực khác nhau, quá trình thảo luận chính sách sẽ có điều kiện tiếp cận đa chiều hơn. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh đất nước đang đối mặt với nhiều vấn đề phức tạp liên quan đến phát triển kinh tế, xã hội, khoa học - công nghệ, môi trường và văn hóa.

Sự đa dạng trong cơ cấu đại biểu vì vậy không chỉ làm phong phú thêm tiếng nói trong cơ quan dân cử mà còn góp phần nâng cao chất lượng quyết sách. Khi các quan điểm khác nhau được đưa ra thảo luận, các chính sách ban hành sẽ có điều kiện phản ánh đầy đủ hơn nhu cầu phát triển của xã hội và lợi ích của các nhóm dân cư.

Nâng cao năng lực và trách nhiệm của đại biểu dân cử

Nếu cơ cấu đại biểu là điều kiện cần để bảo đảm tính đại diện, thì năng lực và trách nhiệm của mỗi đại biểu chính là yếu tố quyết định chất lượng hoạt động của cơ quan dân cử.

Theo GS Nguyễn Quang Ngọc, những năm gần đây cơ cấu đại biểu trong các cơ quan dân cử ngày càng hợp lý, phản ánh rõ hơn tiếng nói và nguyện vọng của các tầng lớp nhân dân. Chẳng hạn, tỷ lệ đại biểu nữ trong Quốc hội cũng như trong HĐND thành phố Hà Nội đều đạt hơn 40%, cho thấy sự tham gia ngày càng tích cực của phụ nữ trong đời sống chính trị.

Tuy nhiên, cơ cấu hợp lý mới chỉ là bước khởi đầu. Điều quan trọng hơn là mỗi đại biểu phải nhận thức rõ vai trò và trách nhiệm của mình khi đã được cử tri tín nhiệm bầu chọn.

TS Nguyễn Sĩ Dũng trao đổi tại chương trình. Ảnh: Phạm Hùng

Theo TS Nguyễn Sĩ Dũng, khi đã được cử tri ủy nhiệm, đại biểu cần ý thức sâu sắc rằng mình không chỉ đại diện cho bản thân mà còn đại diện cho tiếng nói và lợi ích của cộng đồng. Điều đó đòi hỏi đại biểu phải không ngừng nâng cao năng lực, trau dồi kiến thức và bản lĩnh để thực hiện tốt nhiệm vụ của mình.

Một trong những yêu cầu quan trọng đối với đại biểu là phải duy trì mối quan hệ gắn bó với cử tri. Sự kết nối chặt chẽ với người dân không chỉ giúp đại biểu nắm bắt kịp thời những vấn đề của đời sống xã hội mà còn tạo động lực để họ thực hiện tốt vai trò đại diện.

Bên cạnh đó, năng lực hoạt động nghị trường cũng là yếu tố quan trọng. Đại biểu không chỉ thảo luận mà còn phải tham gia giám sát, phân tích chính sách và đóng góp ý kiến vào quá trình xây dựng pháp luật. Điều này đòi hỏi họ phải có kiến thức chuyên môn, kỹ năng lập luận và khả năng nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau.

Trong thực tế, không phải đại biểu nào sau khi trúng cử cũng có sẵn kinh nghiệm hoạt động nghị trường. Vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng cần tổ chức các chương trình bồi dưỡng, tập huấn cho đại biểu mới, giúp họ nâng cao kỹ năng phát biểu, kỹ năng giám sát và kỹ năng tham gia xây dựng chính sách.

Bên cạnh năng lực, yếu tố liêm chính và trách nhiệm giải trình cũng được xem là tiêu chuẩn quan trọng đối với đại biểu dân cử. Khi người đại biểu thực sự liêm chính, bản lĩnh và đặt lợi ích của nhân dân lên hàng đầu, họ sẽ có đủ uy tín để đại diện cho cử tri và tham gia vào quá trình quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước.

Các tổ công tác bầu cử tại Đơn vị bầu cử số 30 đến từng nhà dân hướng dẫn cử tri quy định bầu cử và phát thẻ cử tri cho người dân. Ảnh: Phạm Hùng

Sau mỗi cuộc bầu cử, một nhiệm vụ quan trọng tiếp theo là nhanh chóng kiện toàn tổ chức bộ máy của các cơ quan dân cử và chính quyền các cấp, để những người được nhân dân tín nhiệm có thể sớm bắt tay vào thực hiện trọng trách của mình.

Trong bối cảnh đất nước đang tiếp tục đẩy mạnh đổi mới và phát triển, yêu cầu nâng cao chất lượng đại biểu và phát huy vai trò đại diện của các cơ quan dân cử càng trở nên cấp thiết. Khi cơ cấu đại biểu hợp lý đi cùng với năng lực và trách nhiệm của mỗi đại biểu, Quốc hội và HĐND các cấp sẽ thực sự trở thành diễn đàn của nhân dân - nơi phản ánh đầy đủ ý chí, nguyện vọng của xã hội và góp phần thúc đẩy sự phát triển toàn diện của đất nước.

Hiền Chi