Bảo đảm quyền công dân, hoàn thiện cơ chế thu hồi tài sản bất minh

Kiểm soát chặt chẽ các biện pháp ngăn chặn

Góp ý dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đánh giá cao tinh thần chủ động, tích cực của cơ quan chủ trì soạn thảo trong nghiên cứu, tiếp thu ý kiến để hoàn thiện dự thảo. Đồng thời, đề nghị tiếp tục rà soát các quy định nhằm bảo đảm tính chặt chẽ, khả thi và phù hợp với thực tiễn.

Quang cảnh phiên thảo luận tổ. Ảnh: Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai

Phó Chủ tịch Quốc hội ghi nhận việc dự thảo thu hẹp phạm vi áp dụng biện pháp tạm giam đối với một số trường hợp phạm tội ít nghiêm trọng; bổ sung biện pháp giám sát điện tử tại Điều 134 nhằm thay thế tạm giam.

Theo ông, đây là những điều chỉnh tích cực, thể hiện tinh thần cải cách tư pháp, hướng đến hạn chế các biện pháp tước tự do khi chưa thực sự cần thiết. Tuy nhiên, việc áp dụng tạm giam phải dựa trên căn cứ rõ ràng, bảo đảm tính cần thiết và tương xứng; bên cạnh tính chất, mức độ nghiêm trọng của tội phạm, cần đánh giá nguy cơ bỏ trốn, tiếp tục phạm tội, tiêu hủy chứng cứ hoặc cản trở hoạt động tố tụng.

Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh: Tạm giam là biện pháp ngăn chặn nhằm bảo đảm hoạt động tố tụng, không phải hình thức xử lý trước đối với người bị buộc tội. Vì vậy, cần ưu tiên áp dụng biện pháp ít hạn chế quyền hơn nếu vẫn đáp ứng yêu cầu giải quyết vụ án. Đối với giám sát điện tử, quy định cũng cần bảo đảm tính khả thi, hiệu quả thực chất, tránh mở rộng việc hạn chế quyền đối với những trường hợp không cần thiết.

Liên quan đến các thủ tục tố tụng đặc biệt, ông tán thành việc bổ sung thủ tục tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự và thủ tục đối với bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt được đề nghị. Những cơ chế này có thể khuyến khích người phạm tội hợp tác, tự giác khắc phục hậu quả, góp phần tiết kiệm nguồn lực và nâng cao hiệu quả giải quyết vụ án.

“Tuy nhiên, việc áp dụng phải bảo đảm sự tự nguyện thực chất và có cơ chế kiểm soát chặt chẽ. Việc nhận tội phải phù hợp với chứng cứ khách quan, không thay thế trách nhiệm chứng minh tội phạm của cơ quan tiến hành tố tụng; việc bị can, bị cáo chấp nhận mức hình phạt do Viện kiểm sát đề nghị cũng không được ảnh hưởng đến thẩm quyền xét xử độc lập của Tòa án” - Phó Chủ tịch Quốc hội phân tích.

Đáng chú ý, Phó Chủ tịch Quốc hội lưu ý cần bảo đảm công bằng trong tiếp cận chính sách khoan hồng. Không nên quá coi trọng khả năng bồi thường ngay của người phạm tội, bởi những người có hành vi và mức độ vi phạm tương đương có thể có điều kiện kinh tế khác nhau. Nếu không cân nhắc đầy đủ, việc áp dụng chính sách có thể dẫn đến khác biệt bất hợp lý.

Ông cũng đề nghị rà soát khoản 2 Điều 455 về giới hạn quyền kháng cáo, bảo đảm bị cáo vẫn có thể kháng cáo đối với những nội dung không thuộc phạm vi đã tự nguyện chấp nhận, nhất là trách nhiệm dân sự, bồi thường thiệt hại và các vấn đề liên quan đến quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Xử lý sớm tài sản nhưng không xâm phạm quyền sở hữu hợp pháp

Đối với cơ chế xử lý sớm vật chứng, tài sản trong quá trình giải quyết vụ án hình sự tại các Điều 112 đến 117, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cơ bản tán thành mục tiêu hạn chế thất thoát, lãng phí, kịp thời khắc phục hậu quả và đưa tài sản vào khai thác, sử dụng, nhất là trong các vụ án kinh tế, tham nhũng.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị làm rõ tố tụng điện tử là nguyên tắc cơ bản hay phương thức tổ chức, thực hiện hoạt động tố tụng. Ảnh: Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai

Tuy nhiên, ông cho rằng cần phân biệt rõ việc xử lý nhằm bảo toàn giá trị tài sản với việc định đoạt tài sản có thể làm thay đổi quyền sở hữu, gây ra hậu quả pháp lý khó khắc phục khi vụ án chưa có phán quyết cuối cùng của tòa án.

Với hàng hóa dễ hư hỏng, việc bán sớm và quản lý số tiền thu được có thể giúp bảo toàn giá trị. Trong khi đó, việc chuyển nhượng bất động sản hoặc tài sản có giá trị lớn trước khi vụ án kết thúc cần được xem xét thận trọng, kể cả khi có sự đồng ý của chủ sở hữu, nhất là khi tài sản liên quan đến quyền lợi hợp pháp của các chủ thể khác.

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội, yêu cầu đẩy nhanh tiến độ xử lý không thể là lý do để xem nhẹ quyền sở hữu hợp pháp hoặc tạo ra những hậu quả khó khắc phục. Cơ quan soạn thảo cần tiếp tục rà soát điều kiện xử lý phù hợp với từng loại tài sản, tăng cường kiểm soát thẩm quyền, trình tự, thủ tục; bảo vệ quyền lợi của người thứ ba ngay tình, đồng thời làm rõ cơ chế hoàn trả, bồi thường khi việc xử lý tài sản được xác định là không có căn cứ hoặc trái pháp luật.

Về chuyển đổi số trong lĩnh vực tư pháp, ông đánh giá cao việc dự thảo bổ sung chương về hoạt động tố tụng điện tử, cùng các quy định về hồ sơ điện tử, chứng cứ điện tử và giao nhận văn bản tố tụng bằng phương thức điện tử.

Dù vậy, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị làm rõ tố tụng điện tử là nguyên tắc cơ bản hay phương thức tổ chức, thực hiện hoạt động tố tụng. Theo ông, các nguyên tắc như suy đoán vô tội, bảo đảm quyền bào chữa và xét xử độc lập có giá trị chi phối toàn bộ hoạt động tố tụng, trong khi tố tụng điện tử về bản chất là phương thức tiến hành tố tụng.

Phó Chủ tịch Quốc hội đồng tình với hướng đề nghị tại báo cáo thẩm tra về việc cân nhắc không quy định hoạt động tố tụng điện tử là một nguyên tắc cơ bản. Đồng thời, nhấn mạnh cần bảo đảm mọi người tham gia tố tụng đều có khả năng tiếp cận công lý, nhất là người dân vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số còn hạn chế về điều kiện và kỹ năng sử dụng công nghệ số. Do đó, cần bổ sung cơ chế hỗ trợ và phương thức thay thế phù hợp khi giao nhận văn bản tố tụng điện tử.

Hoàn thiện cơ chế thu hồi tài sản bất minh, bất hợp pháp

Góp ý dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về thực hiện thí điểm cơ chế thu hồi và xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội, đại biểu (ĐB) Đồng Ngọc Ba đánh giá dự thảo được chuẩn bị công phu, có cơ sở lý luận và thực tiễn.

ĐB Đồng Ngọc Ba cho rằng cần phân biệt trường hợp có đương sự và không có đương sự để xác định hình thức giải quyết theo thủ tục vụ án dân sự hoặc việc dân sự. Ảnh: Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai

Đại biểu đồng tình với việc xây dựng cơ chế này, đồng thời đề nghị tiếp tục hoàn thiện để bảo đảm tính khả thi, thống nhất với hệ thống pháp luật hiện hành.

Theo đại biểu, thu hồi tài sản không phụ thuộc vào việc kết tội trong vụ án hình sự không phải là vấn đề mới trên thế giới. Thực tiễn phòng, chống tham nhũng ở nước ta cũng cho thấy, nếu thiếu cơ chế phù hợp, việc thu hồi tài sản do tham nhũng mà có sẽ gặp nhiều khó khăn, ảnh hưởng đến lợi ích công.

Từ đó, đại biểu đề nghị nghiên cứu để có thể áp dụng chính thức cơ chế này, không nhất thiết chỉ dừng ở phạm vi thí điểm; đồng thời xem xét mở rộng đối tượng áp dụng sang cả pháp nhân khi có đủ cơ sở.

Về trình tự, thủ tục khởi kiện đối với tài sản bất minh, bất hợp pháp khi không có vụ án hình sự và không có kết tội, ĐB Đồng Ngọc Ba cho rằng cần phân biệt trường hợp có đương sự và không có đương sự để xác định hình thức giải quyết theo thủ tục vụ án dân sự hoặc việc dân sự.

Đối với những vấn đề dự thảo nghị quyết chưa quy định cụ thể, cần áp dụng Bộ luật Tố tụng dân sự nhằm bảo đảm tính thống nhất, tránh chồng chéo, vướng mắc khi triển khai.

Đại biểu cũng lưu ý việc xác định trách nhiệm chứng minh phải phù hợp với tính chất từng vụ việc. Trường hợp có đương sự, Viện kiểm sát với tư cách người khởi kiện phải cung cấp chứng cứ chứng minh tài sản thuộc diện bất hợp pháp và có căn cứ để thu hồi. Trong khi đó, đương sự có quyền cung cấp chứng cứ để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự.

Đối với phạm vi áp dụng liên quan đến Viện kiểm sát quân sự và Tòa án quân sự, đại biểu đề nghị không nên loại trừ hoàn toàn các cơ quan này khỏi phạm vi điều chỉnh.

Thay vào đó, cần xem xét loại trừ theo phạm vi thông tin, nội dung liên quan đến bí mật quân sự, quốc phòng và địa bàn thuộc phạm vi quản lý của quân đội, nhằm tránh bỏ sót những vụ việc kinh tế, tham nhũng cần xử lý, đồng thời bảo đảm yêu cầu bảo vệ bí mật quân sự, an ninh quốc phòng.

Một nội dung khác được đại biểu quan tâm là cơ chế xử lý trong trường hợp tài sản không còn do bị hủy hoại, tẩu tán hoặc không thể thu hồi trực tiếp. ĐB Đồng Ngọc Ba đề nghị bổ sung thông tin, số liệu thực tiễn để làm rõ tính cấp thiết của quy định này.

“Đối với trường hợp tài sản đã chuyển nhượng cho người thứ ba ngay tình, không biết và không phải biết tài sản liên quan đến tội phạm, cần bảo đảm quyền sở hữu hợp pháp của họ. Ngược lại, nếu người thứ ba biết hoặc phải biết tài sản liên quan đến tội phạm, hoặc việc chuyển nhượng nhằm che giấu, tẩu tán tài sản, cần có căn cứ pháp luật để xem xét thu hồi” - ĐB Ba nêu rõ.

Liên quan đến trách nhiệm bồi thường tại Điều 15 của dự thảo nghị quyết, ĐB Đồng Ngọc Ba đồng tình với việc quy định rõ trách nhiệm bồi thường trong quá trình áp dụng cơ chế thu hồi tài sản.

Tuy nhiên, đại biểu đề nghị cân nhắc dẫn chiếu đến pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước thay vì xây dựng một cơ chế bồi thường riêng, nhằm bảo đảm áp dụng thống nhất và tránh phát sinh thủ tục thiếu cơ sở pháp lý.

Theo đại biểu, việc hoàn thiện các quy định theo hướng rõ ràng, đồng bộ và khả thi sẽ góp phần nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản bất minh, bất hợp pháp, bảo vệ lợi ích công, đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân liên quan.

MAI LÂM