Bản quyền tác phẩm hội họa trong sáng tạo đương đại

Nghệ thuật cần sự tiếp nối, nhưng tuyệt đối không phải là sự chiếm dụng

Trong thực tiễn sáng tạo nghệ thuật hiện nay, việc sử dụng tranh trong các MV ca nhạc xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau. Có trường hợp bức tranh xuất hiện trực tiếp trong khung hình như một đạo cụ. Có trường hợp ê - kíp tái hiện gần như nguyên vẹn bố cục, màu sắc, hình tượng của tác phẩm gốc. Cũng có trường hợp chỉ mượn ý tưởng, phong cách hoặc ngôn ngữ tạo hình để xây dựng tác phẩm mới.

Tuy nhiên, khi việc sử dụng vượt qua ranh giới của “cảm hứng” để đi tới sao chép hoặc khai thác những yếu tố thể hiện cụ thể của tác phẩm gốc thì vấn đề pháp lý sẽ phát sinh. Chẳng hạn, nếu một bức tranh được đưa trực tiếp vào MV với vai trò thành tố quan trọng của sản phẩm thương mại, nhà sản xuất thường phải được sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả.

Tương tự, việc tái tạo nguyên trạng hoặc gần như nguyên trạng các chi tiết độc đáo của một tác phẩm hội họa cũng có thể bị xem xét dưới góc độ xâm phạm quyền tác giả. Trường hợp MV của Sơn Tùng sử dụng tác phẩm “Tàn Chỉ” là một ví dụ về vi phạm bản quyền.

Nghệ sĩ Lệ Giang lên tiếng vì theo chị, việc chúng ta xử lý khủng hoảng này một cách tử tế không chỉ để bảo vệ “Tàn Chỉ” mà quan trọng hơn là để tạo ra một tiền lệ tốt cho thực hành nghệ thuật và thiết kế tại Việt Nam sau này.

Một số tác phẩm của họa sĩ Bùi Xuân Phái đã được sử dụng trong nhiều sản phẩm âm nhạc.

“Chỉ khi chúng ta biết tôn trọng, minh bạch và bảo vệ thành quả lao động sáng tạo của nhau, chúng ta mới có thể tự hào và cùng nhau đưa văn hóa, nghệ thuật Việt Nam vươn ra thế giới. Nếu tôi không bảo vệ "Tàn Chỉ" thì sau này, những nghệ sĩ trẻ, những người chưa có tiếng nói và nguồn lực, sẽ phải dùng cách nào để chống lại sự chiếm đoạt chất xám từ những ê-kíp lớn? Nghệ thuật cần sự tiếp nối, nhưng tuyệt đối không phải là sự chiếm dụng vô hình”, chị nói.

Nhà thiết kế Vũ Thảo cũng nhấn mạnh rằng, môi trường giáo dục các cấp nên dành một phần trong các giáo trình đào tạo để khai phóng, bồi dưỡng kiến thức về sở hữu trí tuệ, bản quyền, đạo đức nghề nghiệp, lòng tự trọng... trước khi đào tạo các kỹ năng, học vấn khác. Làm ngơ những hành động lưu manh trong sáng tạo, bình thường hóa những cách tiếp cận cẩu thả, chộp giật, đi tắt đón đầu... chính là coi thường các giá trị văn hóa”.

Theo ThS. Nguyễn Thế Sơn, giảng viên Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội), cho rằng, trong nghệ thuật đương đại, việc tham chiếu, vay mượn hay đối thoại với các tác phẩm đi trước là bình thường, nhưng điều kiện tiên quyết là phải minh bạch về nguồn gốc ý tưởng và tôn trọng quyền tác giả.

Nền công nghiệp sáng tạo bền vững phải dựa trên sự tôn trọng lao động sáng tạo của người khác

Từ góc độ văn hóa, vấn đề bản quyền không chỉ là câu chuyện pháp lý mà còn là câu chuyện đạo đức nghề nghiệp. Một nền công nghiệp sáng tạo muốn phát triển bền vững phải dựa trên sự tôn trọng lao động sáng tạo của người khác. Mỗi bức tranh là kết quả của quá trình lao động nghệ thuật, tích lũy tri thức, trải nghiệm và cảm xúc của người nghệ sĩ. Việc sử dụng tác phẩm mà không xin phép hoặc không ghi nhận nguồn gốc không chỉ có thể dẫn tới tranh chấp pháp lý mà còn làm tổn thương giá trị tinh thần của người sáng tạo.

Di tích xuất hiện trong MV của Sơn Tùng có nhiều điểm tương đồng với tác phẩm “Tàn Chỉ” của Lệ Giang.

Ở chiều ngược lại, cũng cần nhìn nhận rằng các nghệ sĩ đương đại có nhu cầu chính đáng trong việc đối thoại với những di sản nghệ thuật trước đó. Nhiều tác phẩm nghệ thuật nổi tiếng trên thế giới được hình thành từ việc tái diễn giải các tác phẩm kinh điển. Vấn đề không nằm ở việc có sử dụng chất liệu cũ hay không, mà nằm ở cách sử dụng như thế nào. Nếu việc khai thác được thực hiện trên cơ sở xin phép, trả thù lao đầy đủ, ghi nhận tác giả và tạo ra giá trị sáng tạo mới thì đó là biểu hiện tích cực của sự phát triển nghệ thuật.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Hưng chia sẻ: “Với một sản phẩm văn hóa, nghệ thuật cụ thể, nhất là những sản phẩm đòi hỏi sự thấu hiểu kĩ lưỡng với văn hóa dân tộc, không thể vì sự thành công của tính đại chúng mà chấp nhận hi sinh 2 nguyên tắc dân tộc và khoa học.

Vậy, chúng ta nên tiếp cận văn hóa truyền thống như thế nào khi muốn ứng dụng vào các sản phẩm nghệ thuật hiện đại? Không thể coi văn hóa là một kho đạo cụ miễn phí để tùy ý sử dụng, tùy ý biến dạng khi đưa vào sản phẩm nghệ thuật. Mỗi dự án nghệ thuật đều cần có sự thấu hiểu ý nghĩa nguyên bản của các yếu tố văn hóa, môi trường tồn tại của chúng.

Ngoài việc đáp ứng được các vấn đề về bản quyền, chủ thể tiếp cận văn hóa cần sáng tạo trong khuôn khổ không phá vỡ tính thiêng và tính nguyên bản của văn hóa; tôn trọng tâm thức chung của cả cộng đồng xã hội; và tôn trọng quyền sở hữu, niềm tin, thực hành văn hóa của từng cộng đồng sở hữu một yếu tố văn hóa cụ thể”.

Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa đang được xác định là một động lực phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam, việc nâng cao nhận thức về quyền tác giả trở thành yêu cầu cấp thiết. Các nhà sản xuất âm nhạc, đạo diễn MV, đơn vị quảng cáo hay tổ chức sự kiện cần xây dựng quy trình kiểm tra bản quyền ngay từ giai đoạn ý tưởng. Thay vì chỉ chú trọng đến hiệu quả truyền thông hoặc giá trị thẩm mỹ, cần đánh giá đầy đủ các rủi ro pháp lý liên quan đến việc sử dụng tác phẩm của người khác.

Bên cạnh đó, các họa sĩ và chủ sở hữu quyền tác giả cũng cần chủ động hơn trong việc quản lý tài sản trí tuệ của mình. Việc lưu giữ hồ sơ sáng tác, đăng ký quyền tác giả khi cần thiết, ký kết hợp đồng khai thác rõ ràng sẽ góp phần hạn chế tranh chấp phát sinh. Các tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả trong lĩnh vực mỹ thuật cũng cần phát huy vai trò kết nối giữa người sáng tạo và các đơn vị khai thác tác phẩm.

Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa đang phát triển mạnh mẽ, việc xây dựng quy trình thẩm định bản quyền đối với hình ảnh, tác phẩm hội họa, sắp đặt, thiết kế mỹ thuật cần được xem là khâu bắt buộc. Đây không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là thước đo tính chuyên nghiệp của một nền công nghiệp sáng tạo hiện đại.

Bởi, khi mỗi nghệ sĩ Việt Nam thực hành nghệ thuật một cách nghiêm túc, bằng tiếng nói sáng tạo riêng của mình, đều có thể góp một phần vào hành trình đưa những giá trị văn hóa Việt đến với công chúng yêu nghệ thuật trên khắp thế giới. Từ những nỗ lực bền bỉ ấy, bản sắc văn hóa và nghệ thuật Việt Nam từng bước được lan tỏa, đối thoại và khẳng định vị trí trong dòng chảy rộng lớn của nghệ thuật đương đại quốc tế.

Linh Nguyễn