Bài 3: Hiện thực hóa các mục tiêu bằng hành động và kết quả thực tiễn

Thước đo là năng lực làm chủ công nghệ

Để hiện thực hóa mục tiêu mà Nghị quyết số 19-NQ/TW đặt ra, cần kết hợp hiệu quả nguồn lực Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và đối tác quốc tế; đồng thời xây dựng cơ chế để tri thức chuyển hóa thành sản phẩm, công nghệ và năng suất và đổi mới sáng tạo trở thành năng lực cạnh tranh.

Tiến sĩ Nguyễn Đức Kiên, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế Quốc hội cho rằng, chuyển đổi mô hình tăng trưởng là quá trình tái cấu trúc toàn diện nền tảng phát triển quốc gia, từ cách thức phân bổ nguồn lực, tổ chức thị trường, đào tạo nguồn nhân lực đến phương thức quản trị nhà nước và năng lực thích ứng của nền kinh tế. Do đó, chuyển đổi sang mô hình mới không chỉ cần bổ sung nguồn lực đầu tư, mà đòi hỏi sự thay đổi trong tư duy phát triển, cách tổ chức thực thi chính sách. Mỗi nhiệm vụ cần gắn với chỉ số đo lường cụ thể về mức tăng năng suất, tỷ lệ doanh nghiệp ứng dụng công nghệ số, tỷ lệ thương mại hóa kết quả nghiên cứu, mức độ liên thông dữ liệu công, tỷ lệ lao động được đào tạo lại, tỷ trọng giá trị nội địa trong các ngành công nghệ cao.

Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tuấn Anh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho rằng, đổi mới mô hình tăng trưởng không đồng nghĩa với việc bổ sung một số chương trình khoa học hoặc nền tảng số vào mô hình cũ. Đó là sự thay đổi toàn diện cách phân bổ nguồn lực, tổ chức nghiên cứu, phát triển doanh nghiệp, thu hút FDI, đào tạo nhân lực, quản trị dữ liệu và đánh giá kết quả. Trong giai đoạn tới, cần tạo bước chuyển về đầu tư nghiên cứu và phát triển (R&D) và cơ chế tài chính; đưa doanh nghiệp trở thành trung tâm thực chất của hệ thống đổi mới sáng tạo. Cùng với đó, tập trung nguồn lực cho công nghệ chiến lược và hạ tầng dùng chung; phát triển dữ liệu thành nguồn lực sản xuất.

Hoạt động xuất nhập khẩu tại cảng Lạch Huyện, thành phố Hải Phòng. (Ảnh: MỸ HÀ)

“Khi thể chế khuyến khích thử nghiệm, doanh nghiệp trở thành trung tâm, viện- trường gắn với thị trường, đầu tư R&D đạt đủ ngưỡng và dữ liệu được khai thác an toàn, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số mới có thể trở thành động lực chính của tăng trưởng nhanh và bền vững” - Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tuấn Anh nhìn nhận.

Theo các chuyên gia, để thực hiện hiệu quả các mục tiêu đổi mới mô hình tăng trưởng cần chuyển dần từ số lượng nhiệm vụ, đề tài và kinh phí sang việc Việt Nam làm chủ được khâu nào trong chuỗi giá trị; doanh nghiệp nào có thể tích hợp, sản xuất; viện, trường nào tạo được tri thức và nhân lực; hạ tầng nào được dùng chung; sản phẩm nào đã qua thử nghiệm, tiêu chuẩn hóa và có thị trường. Do đó, các bộ quản lý ngành cần xác định rõ dư địa tăng trưởng, các khâu yếu hoặc còn phụ thuộc công nghệ bên ngoài trong từng chuỗi giá trị để từ đó lựa chọn bài toán công nghệ có khả năng tạo tác động trực tiếp đến sản xuất, kinh doanh.

Đối với các địa phương, cần căn cứ lợi thế, năng lực doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu và thị trường để lựa chọn nhiệm vụ phù hợp, hạn chế tình trạng cùng đề xuất những ứng dụng tương tự theo địa giới hành chính. Bên cạnh đó, các bài toán có tính liên vùng, sử dụng chung công nghệ nền, dữ liệu hoặc hạ tầng nghiên cứu cần được tích hợp để tổ chức ở quy mô phù hợp.

Sản phẩm khoa học, công nghệ của Đại học Quốc gia Hà Nội. (Ảnh: DIỆP NGỌC)

Đối với doanh nghiệp, cần lựa chọn những đơn vị dẫn dắt, căn cứ vào năng lực R&D, năng lực kỹ thuật, thị trường, vốn đối ứng, khả năng thương mại hóa và phát triển chuỗi cung ứng trong nước; phát triển mạng lưới doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia chuỗi cung ứng; FDI chuyển từ thu hút năng lực sản xuất sang thu hút và tích lũy năng lực công nghệ. Thước đo kết quả cần chuyển dần từ số lượng nhiệm vụ, đề tài và kinh phí sang khả năng chuyển hóa nguồn lực thành năng lực công nghệ, sản phẩm và giá trị kinh tế; chuyển từ quản lý chủ yếu theo đầu vào và tiến độ hành chính sang quản trị theo kết quả công nghệ, hiệu quả kinh tế và khả năng tạo tác động thực tế đối với phát triển ngành, vùng và nền kinh tế.

Tổ chức thực hiện, kiến tạo kết quả

Để hiện thực hóa các mục tiêu khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực tăng trưởng cần sự kết nối thành chuỗi liên tục: nghiên cứu, phát triển công nghệ, thử nghiệm, sản xuất, thương mại hóa và mở rộng thị trường. Ông Vũ Hồng Quân, Phó Chủ tịch Hội doanh nhân trẻ Việt Nam cho rằng, trong giai đoạn phát triển mới của đất nước, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành yêu cầu chiến lược của quốc gia. Do đó, cần thay đổi cách tiếp cận của cả hệ sinh thái, chuyển từ tư duy “giới thiệu công nghệ” sang tư duy “giải bài toán thị trường”.

Dây chuyền sản xuất sản phẩm của Công ty Cổ phần Traphaco. (Ảnh: MỸ HÀ)

Hội Doanh nhân trẻ Việt Nam có mạng lưới tại 34/34 tỉnh, thành phố, hai tập đoàn kinh tế, 16 câu lạc bộ trực thuộc, với hơn 21.000 hội viên; các doanh nghiệp hội viên tạo doanh thu hằng năm hơn 40 tỷ USD, đóng góp hơn 10% GDP và tạo việc làm cho hơn 5 triệu lao động. Đây sẽ không chỉ là mạng lưới doanh nhân, mà còn là mạng lưới thị trường, mạng lưới bài toán, mạng lưới thử nghiệm và mạng lưới có khả năng triển khai các dự án pilot trên nhiều ngành, nhiều địa phương, nhiều quy mô doanh nghiệp.

Một trong những giải pháp thúc đẩy đổi mới mô hình tăng trưởng sẽ được triển khai là đẩy mạnh thương mại hóa công nghệ trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Bởi mỗi công nghệ sẵn sàng chuyển giao tìm được một doanh nghiệp phù hợp; mỗi doanh nghiệp có bài toán thật tìm được một nhà khoa học đồng hành; mỗi bản ghi nhớ được tiếp nối bằng một dự án thử nghiệm cụ thể; mỗi dự án thử nghiệm được đo bằng hiệu quả kinh tế rõ ràng… thì khi đó, khoa học công nghệ sẽ đi vào sản xuất, đổi mới sáng tạo sẽ đi vào quản trị doanh nghiệp, nhà khoa học sẽ được ghi nhận bằng giá trị thực tế, trong khi doanh nghiệp sẽ mạnh lên bằng năng lực công nghệ và đất nước sẽ có thêm sức cạnh tranh mới, biến khoa học công nghệ thành lợi thế cạnh tranh quốc gia.

Đổi mới mô hình phát triển cần được cụ thể hóa bằng những lựa chọn phù hợp với lợi thế, nguồn lực và yêu cầu phát triển của từng nơi.

Thực tiễn tại các địa phương cho thấy đổi mới mô hình phát triển cần được cụ thể hóa bằng những lựa chọn phù hợp với lợi thế, nguồn lực và yêu cầu phát triển của từng nơi. Tại Hà Nội dự kiến đổi mới mô hình phát triển đến năm 2030 có quy mô GRDP đạt hơn 113 tỷ USD; mô hình tăng trưởng mới được thiết kế theo cấu trúc ba trụ cột, năm động lực, bốn không gian phát triển. Trong đó, 5 động lực tăng trưởng mới gồm: Thể chế và quản trị; Khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; Công nghiệp văn hóa; Khai thác dư địa tăng trưởng của các ngành; Khai thác không gian quy hoạch đa cực, đa trung tâm, đa tầng, đa lớp.

Trong khi đó, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng Hoàng Minh Cường cho biết, thành phố có quy mô kinh tế gần 30 tỷ USD, đứng thứ ba cả nước, tiếp tục đà 11 năm liên tiếp tăng trưởng hai con số. Từ kinh nghiệm quản trị thực tiễn, Hải Phòng lựa chọn mô hình phát triển dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; trong đó lấy con người làm trung tâm, tri thức và công nghệ làm nền tảng, đổi mới sáng tạo làm động lực, quản trị hiện đại làm công cụ tạo lợi thế cạnh tranh và các không gian phát triển chiến lược làm nơi hiện thực hóa khát vọng tăng trưởng mới.

Thành phố xác định bốn trụ cột chiến lược của mô hình mới gồm: Tái cấu trúc kinh tế dựa trên công nghệ cao; kinh tế số và logistics thông minh; quản trị đô thị dựa trên dữ liệu; mở rộng thí điểm những tiến bộ khoa học, công nghệ, ứng dụng mới và giải pháp thông minh.

Mô hình trồng rau thủy canh tại xã Bát Tràng, Hà Nội. (Ảnh: XUÂN KỲ)

Ở cấp độ quản lý ngành, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết đang tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng chấp nhận rủi ro có kiểm soát; thúc đẩy cơ chế tự chủ cho các tổ chức khoa học và công nghệ; đổi mới cơ chế tài chính; phát triển thị trường khoa học công nghệ; bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ; và tạo môi trường thuận lợi hơn cho các doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp công nghệ và startup công nghệ Việt Nam phát triển. Việc đầu tư phân bổ và sử dụng hiệu quả nguồn lực tài chính đang được thực hiện thông qua kế hoạch tái cấu trúc các chương trình khoa học công nghệ quốc gia; quy hoạch mạng lưới các trung tâm đổi mới sáng tạo quốc gia và địa phương…

Việc đưa nghị quyết và các chủ trương, chính sách vào cuộc sống cần triển khai khẩn trương với sự vào cuộc toàn bộ hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp, giới khoa học và xã hội bằng những hành động và kết quả thực chất.

Có thể nói, Nghị quyết số 19-NQ/TW về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam cùng với Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước đã định hướng lấy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực chính của mô hình phát triển mới. Điều đó đòi hỏi việc đưa nghị quyết và các chủ trương, chính sách vào cuộc sống cần triển khai khẩn trương với sự vào cuộc toàn bộ hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp, giới khoa học và xã hội bằng những hành động và kết quả thực chất. Như tinh thần, chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, tại phiên họp Ban chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (ngày 30/7/2026) chỉ rõ: Ban Chỉ đạo Trung ương, các cấp ủy, tổ chức đảng, cơ quan, địa phương tiếp tục phát huy kết quả, nền tảng đã đạt được; chuyển mạnh sang tổ chức thực hiện, kiến tạo kết quả, bảo đảm từng nhiệm vụ đều tạo ra sản phẩm cụ thể và hiệu quả rõ ràng; thúc đẩy chuyển từ lao động giản đơn sang lao động sáng tạo dựa trên tri thức, công nghệ, tạo chuyển biến thực chất về năng suất, năng lực cạnh tranh và phát triển nhanh, bền vững đất nước.

XUÂN KỲ