Bác sĩ chỉ ra những thay đổi của cơ thể sau khi cai thuốc lá

Hơn 15 triệu người vẫn hút thuốc

Sau 13 năm Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá được thực thi, Việt Nam đã đạt một số kết quả nhất định như: tỷ lệ hút thuốc ở thanh thiếu niên giảm từ 5,36% năm 2013 xuống 2,78% năm 2019 ở nhóm 13-17 tuổi. Tỷ lệ hút thuốc ở nam giới giảm từ 45,3% năm 2015 xuống 35,3% năm 2024. Cùng với đó, hành lang pháp lý tiếp tục được bổ sung theo hướng chặt chẽ hơn.

Tuy nhiên, tỷ lệ phơi nhiễm khói thuốc còn cao. Số liệu năm 2024 cho thấy tỷ lệ phơi nhiễm với khói thuốc vẫn ở mức 35,6% tại các trường trung cấp, cao đẳng, đại học; 22,4% tại nơi làm việc; 29,5% tại cơ quan nhà nước; 22,9% trên phương tiện giao thông công cộng. Đáng chú ý hơn, tại nhà hàng, quán ăn, tỷ lệ này vẫn lên tới 67,3%; tại quán cà phê, giải khát là 59,2%; tại khách sạn là 48,3%.

Đặc biệt là sự xuất hiện và lan rộng nhanh chóng của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm chứa nicotine mới. Dữ liệu do Bộ Y tế công bố cho thấy, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử ở nhóm 13-15 tuổi tăng từ 3,5% năm 2022 lên 8% năm 2023; ở nhóm 13-17 tuổi tăng từ 2,6% năm 2019 lên 8,1% năm 2023. Đáng lưu ý, tỷ lệ sử dụng ở nữ giới 11-18 tuổi đã lên tới 4,3% vào năm 2023.

Thuốc lá không chỉ ảnh hưởng đến hệ hô hấp mà còn liên quan đến nhiều bệnh không lây nhiễm như bệnh tim mạch, ung thư và bệnh phổi mạn tính. Bộ Y tế ước tính các bệnh liên quan đến thuốc lá khiến khoảng 84.500 người tử vong mỗi năm tại Việt Nam, tương đương hơn 230 người mỗi ngày.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Việt Nam có hơn 15 triệu người hút thuốc và tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc vẫn ở mức cao. WHO ước tính tổn thất kinh tế do thuốc lá tại Việt Nam khoảng 108.000 tỷ đồng mỗi năm, tương đương 1,14% GDP, bao gồm những thiệt hại về năng suất lao động và tham gia kinh tế.

Trong bối cảnh đó, cai thuốc là một trong những biện pháp quan trọng giúp người hút giảm nguy cơ mắc các bệnh liên quan đến thuốc lá. Nhưng để bỏ thuốc thành công, người hút phải vượt qua không chỉ sự lệ thuộc nicotine mà cả những thói quen và hoàn cảnh đã gắn với việc hút thuốc trong thời gian dài.

Cơ thể thay đổi ngay sau khi cai thuốc

ThS Nguyễn Chí Thanh - Giám đốc CDC Hà Tĩnh cho biết, nghiện thuốc lá thực chất là tình trạng lệ thuộc vào nicotine, một chất gây nghiện mạnh có trong thuốc lá. Khi vào cơ thể, nicotine tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương, tạo cảm giác dễ chịu tạm thời, từ đó hình thành vòng lặp “hút - thỏa mãn - thèm lại”. Sự lệ thuộc này diễn ra trên nhiều phương diện. Người hút có thể lệ thuộc về sinh học do nicotine; lệ thuộc về tâm lý với những cảm giác như căng thẳng, buồn miệng, thói quen; đồng thời chịu tác động từ môi trường xã hội khi xung quanh có người hút thuốc.

Vì vậy, để cai thuốc thành công, người hút không chỉ phải vượt qua sự thiếu hụt nicotine mà còn cần thay đổi những thói quen và hoàn cảnh vốn gắn với việc hút thuốc.

ThS Nguyễn Chí Thanh, Giám đốc CDC Hà Tĩnh. (Ảnh: Thu Hòa).

Theo ThS Nguyễn Chí Thanh, cai thuốc mang lại nhiều thay đổi tích cực mà người bỏ thuốc có thể cảm nhận tương đối sớm. Chỉ sau hơn một tuần cai thuốc, nhiều người sẽ cảm thấy dễ thở hơn, không còn khó thở khi đi lên cầu thang. Khứu giác và vị giác cũng dần phục hồi, giúp cảm nhận rõ hơn mùi của môi trường xung quanh và hương vị thức ăn. Tinh thần có thể trở nên sảng khoái hơn, cơ thể khỏe khoắn hơn và màu da sáng hơn. 

Trong những ngày đầu cai thuốc, một số người có thể ho nhiều hơn. Tuy nhiên, theo bác sĩ Thanh, đây có thể là dấu hiệu tích cực của quá trình phục hồi hoạt động của các tế bào lông chuyển phế quản. Ho thường chỉ kéo dài trong một vài ngày. Những thay đổi tích cực không chỉ dừng lại ở những cảm nhận hằng ngày. Sau khi cai thuốc, nguy cơ ung thư phổi giảm; nguy cơ mắc các bệnh tim mạch như nhồi máu cơ tim, tai biến mạch máu não cũng giảm nhanh. Tác động co mạch của nicotine giảm ngay khi ngừng hút, trong khi khí CO được đào thải nhanh trong vòng 24 giờ, qua đó làm giảm các nguy cơ tim mạch liên quan đến CO. Đặc biệt, nguy cơ tái nhồi máu cơ tim ở người cai thuốc giảm 50% sau một năm và trở về mức của người không hút thuốc sau 5 năm.

Những thay đổi đó cho thấy cai thuốc không đơn thuần là từ bỏ một thói quen mà là quá trình cơ thể từng bước phục hồi sau thời gian chịu tác động của thuốc lá.Thách thức đối với người cai thuốc không chỉ nằm ở những ngày đầu. Nguy cơ tái nghiện có thể xuất hiện ngay cả khi một người đã bỏ thuốc trong thời gian dài.

ThS Nguyễn Chí Thanh cho hay, có ba nhóm nguyên nhân chính dẫn đến tái nghiện. Trước hết là tâm lý chủ quan, cho rằng đã bỏ được lâu thì hút lại một điếu cũng không sao. Tiếp đó là những yếu tố cảm xúc như căng thẳng, áp lực công việc, buồn bã hoặc mất ngủ. Cuối cùng là môi trường xã hội, đặc biệt trong những cuộc gặp gỡ, liên hoan có người hút thuốc.

Điều đáng lưu ý là nguy cơ tái nghiện không hoàn toàn biến mất dù một người đã bỏ thuốc một năm, 5 năm hay lâu hơn. Chỉ một lần “thử lại” cũng có thể phá vỡ quá trình cai nghiện trước đó. 

“Nicotine có khả năng kích hoạt trở lại hệ thống thần kinh từng bị lệ thuộc. Thậm chí, chỉ một hơi thuốc cũng có thể khơi lại cảm giác thèm thuốc, khiến người đã cai dễ dàng quay lại hút như trước chỉ sau vài ngày hoặc vài tuần”, thạc sĩ Nguyễn Chí Thanh nhấn mạnh. 

Theo ông, với người đã quyết tâm cai thuốc, nguyên tắc quan trọng nhất là không hút thử lại dù chỉ một lần. Một điếu thuốc tưởng như vô hại có thể trở thành bước đầu của vòng lặp mới: "hút, thỏa mãn, thèm và tiếp tục hút thuốc". 

Thanh Hà