Bắc Ninh: Đánh thức giá trị di tích thành cổ

Những chứng nhân lịch sử

Thành cổ Luy Lâu nằm bên bờ sông Dâu xưa (nay thuộc phường Trí Quả) từng là trung tâm chính trị, kinh tế, thương mại và tôn giáo cổ xưa. Theo giới nghiên cứu, thành Luy Lâu xưa kiên cố và bề thế là trụ sở hành chính và căn cứ quân sự của bộ máy cai trị phương Bắc, bên trong là các dinh thất, nhà cửa, đồn trại, kho bãi...

Xung quanh thành là xóm làng của cư dân bản địa chuyên cấy lúa, trồng dâu, nuôi tằm, dệt vải. Sự sầm uất của đô thị Luy Lâu xưa còn được lưu truyền qua câu hát trống quân: "Tư Thế bút mực làm giàu/ Trà Lâm mổ lợn, uốn câu làng Dàn/ Nấu chì đã có Văn Quan/ Kẻ Tướng đi hát kiếm quan tiền dài...".

Một góc thành cổ Bắc Ninh (phường Kinh Bắc).

Những năm gần đây, các nhà khảo cổ học đã phát hiện hàng nghìn mảnh khuôn đúc trống đồng ngay trong khu vực thành nội và khẳng định thành Luy Lâu từng là trung tâm luyện kim và đúc đồng lớn nhất Việt Nam.

Thành Xương Giang (thuộc phường Bắc Giang) gắn liền với chiến thắng vang dội của nghĩa quân Lam Sơn, chấm dứt ách đô hộ tàn bạo kéo dài 20 năm của nhà Minh. Ngày nay, tại trung tâm thành xưa là ngôi đền Xương Giang được xây dựng bề thế trên diện tích khoảng 10 ha gồm nhiều hạng mục công trình: Nghi môn, tả vu, hữu vu, lầu chuông, lầu trống...

Đền thờ Thái tổ Cao hoàng đế Lê Lợi, quân sư Nguyễn Trãi cùng các tướng lĩnh và nghĩa quân Lam Sơn đã làm nên chiến thắng Chi Lăng - Xương Giang năm 1427. Năm 2009, Khu di tích lịch sử chiến thắng Xương Giang được xếp hạng là di tích quốc gia; đến năm 2019 được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.

Tọa lạc tại phường Kinh Bắc, thành cổ Bắc Ninh là công trình kiến trúc nghệ thuật quân sự tiêu biểu được xây dựng vào năm 1805 theo đồ án hình lục giác. Thành cổ Bắc Ninh được ngợi ca là một trong bốn tòa thành đẹp nhất xứ Bắc Kỳ lúc bấy giờ. Tổng diện tích thành rộng 545.000 m2, tường cao hơn 4m, xung quanh có hào nước sâu bao bọc.

Các nhà nghiên cứu khoa học lịch sử đánh giá thành Bắc Ninh là một công trình có giá trị nhiều mặt. Ngoài dấu ấn đặc sắc về kiến trúc, thành cổ Bắc Ninh còn là di tích lịch sử giàu giá trị, nơi đây diễn ra nhiều sự kiện lịch sử trọng đại của dân tộc và quê hương Bắc Ninh. Năm 1980, Thành cổ được UBND tỉnh Hà Bắc xếp hạng di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật.

Trong số ba công trình kể trên, thành Xương Giang xưa, nay là Khu di tích chiến thắng Xương Giang đã trở thành điểm đến lịch sử văn hóa - tâm linh tiêu biểu và là địa chỉ đỏ trong giáo dục truyền thống cho các thế hệ. Trong khi đó, thành cổ Luy Lâu tuy là phế tích, nhưng trong lòng đất vẫn lưu giữ vô vàn bí ẩn lịch sử chờ được nghiên cứu giải mã. Riêng thành cổ Bắc Ninh hiện bảo tồn được 3 trong số 4 cổng thành, một phần bờ thành, dãy hào sâu, 2 khẩu súng thần công và nổi bật là cổng Tiền với đài gác vọng, cột cờ hình tháp 8 cạnh cao gần 20 m.

Khai thác phát triển du lịch

Bàn về vai trò của di tích thành cổ trong việc định hình cấu trúc không gian, bản sắc và sức sống của đô thị hiện đại, Kiến trúc sư Nguyễn Huy Phách, nguyên Phó Giám đốc Sở Xây dựng tỉnh Bắc Ninh đã đúc kết bằng một hình ảnh giàu tính biểu tượng. Ông ví thành cổ Bắc Ninh "Là tấm huân chương cài trên ngực phố". Chỉ bằng một câu thơ, ông đã gói trọn triết lý về mối quan hệ giữa di sản và đô thị. Bởi khi một thành phố phát triển mở rộng, vươn cao bằng những đại lộ, những công trình kiến trúc mới, thì thành cổ chính là "tấm huân chương" khẳng định chiều sâu lịch sử, bản sắc văn hóa, tạo sức hấp dẫn riêng cho đô thị hiện đại.

Theo giới chuyên môn, không nên tách biệt các di tích thành cổ với đời sống đô thị mà cần tích hợp vào cấu trúc phát triển chung với định hướng mở rộng không gian công cộng, công viên khảo cổ, tuyến phố đi bộ, bảo tàng ngoài trời hay các tour du lịch văn hóa chuyên đề.

Tại một hội thảo về khảo cổ học liên quan đến thành cổ Luy Lâu, Tiến sĩ Nguyễn Văn Đoàn, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Quốc gia từng gợi mở và đề xuất với các cấp chính quyền địa phương quan tâm nghiên cứu quy hoạch toàn bộ không gian khu di tích Luy Lâu trở thành công viên lịch sử văn hóa, hướng tới phát huy giá trị di tích, phục vụ phát triển du lịch. Nếu được nghiên cứu, bảo tồn và phát huy đúng hướng, các di sản này sẽ tạo thành mạng lưới không gian văn hóa đặc sắc, kết nối với hệ thống đình, chùa, làng nghề cùng các di sản văn hóa phi vật thể, góp phần hình thành thương hiệu "đô thị di sản".

Để biến các thành cổ thành tài sản du lịch chiến lược, góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội nhanh và bền vững, ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch và các địa phương cần quan tâm triển khai nhiều giải pháp đồng bộ, trong đó tham mưu đầu tư bảo tồn, tôn tạo di tích; xây dựng tour, tuyến, thiết kế sản phẩm du lịch chuyên đề, kết nối từ Luy Lâu đến Xương Giang, thành Bắc Ninh. Nghiên cứu kết hợp tham quan thành cổ với trải nghiệm các làng nghề truyền thống, đồng thời thưởng thức dân ca quan họ, ca trù, chèo, tuồng ngay tại không gian di tích.

Xây dựng đô thị văn minh không chỉ là kiến thiết thật nhiều công trình mới, mà còn là khả năng gìn giữ ký ức và chuyển hóa ký ức ấy thành nguồn lực phát triển. Khi những thành cổ được quan tâm đánh thức giá trị, Bắc Ninh không chỉ có thêm một sản phẩm du lịch đặc sắc, mà còn tạo dấu ấn bản sắc đô thị.

Bài, ảnh: Thuận Thảo